Piše: Danko Borojević
Avion Miraž-III (Mirage-III) iako odličan lovac, patio je od problema s motorom i radarom, naročito prilikom upotrebe iznad Bliskog istoka. Izraelsko je vazduhoplovstvo zahtevalo da se avionika prilagodi upotrebi na Bliskom istoku. Zbog toga je kompanija Daso-Brege (Dassault-Breguet) pristala da razvije novu verziju prilagođenu potrebama RV Izraela. Novi avion označen je kao Miraž-5 (Mirage-5) i on je nastao na osnovu izraelskih smernica i zahteva. Ovaj avion bio je bez radara i imao je veću količinu goriva u unutrašnjim rezervoarima. Prototip ovog aviona poleteo je 19. maja 1967. godine. Izraelsko je vazduhoplovstvo naručilo 30 aviona Miraž-5 i 20 lovaca Miraž-IIICJ (Mirage-IIICJ).
Međutim, izraelski uspeh tokom Šestodnevnog rata juna 1967. godine, dovešće do naglog pogoršanja odnosa između Francuske i Izraela. Prvo je francuska vlada uvela embargo na izvoz naoružanja za područje Bliskog istoka tokom Šestodnevnog rata. Kako su se arapske zemlje snabdevale naoružanjem iz Sovjetskog Saveza, embargo je najviše pogodio Izrael.
Samo nekoliko dana pre izbijanja Šestodnevnog rata, 3. juna 1967. godine, francuski predsednik Šarl de Gol nametnuo je embargo na izvoz naoružanja Državi Izrael, čime je otkazano nabavku 50 lovaca Miraž-III/5 koji su trebali da krenu put Izraela.
Kako je isporuka novih borbenih aviona bila blokirana, izraelska vojska je shvatila, da Izrael više ne može da se osloni isključivo na druge zemlje, te da mora samostalno da razvija svoj odbrambeni potencijal.
Međutim, put ka izgradnji naprednog “plavo-belog” aviona bio je daleko od jednostavnog. Po završetku rata, embargo na isporuku naoružanja Izraelu je storniran, ali avioni nisu isporučeni.
Ponovo embargo je obnovljen posle napada izraelskih komandosa na bejrutski aerodrom decembra 1968. godine. Zbog toga je francuska vlada odbila isporučiti Izraelu naručenih i plaćenih 50 aviona te ih je rasporedila u sopstveno vazduhoplovstvo. Bio je to ozbiljan udarac, jer je izraelskom vazduhoplovstvu u to vreme hitno trebala zamena za izgubljene avione tokom Šestodnevnog rata.
Sam embargo je stvorio problem francuskoj kompaniji za proizvodnju aviona “Daso-Brege”. Pošto nije želeo da se odrekne svog najvažnijeg klijenta, Daso je pritekao Izraelu u pomoć kako bi se pronašla kreativna rešenja. Hrabrim potezom, kompanija je odlučila da uz planove aviona Miraž-5, pošalje rastavljene delove aviona, zaobilazeći embargo vlade. Izraelska vazduhoplovna industrija (IAI -Israel Aerospace Industries) izgradila je lovac Nešer (Nesher) sa vazduhoplovnim telom sličnim avionu Miraž-5, ali sa izraelskom avionikom i tehnologijom.
Da više ne bi zavisili isključivo od uvoza lovačkih aviona, izraelska je vlada odlučila pokrenuti razvoj prvog domaćeg lovačkog aviona. Zbog hitne potrebe za novim avionom odlučeno je da se neće razvijati potpuno novi avion, već da će kao osnova poslužiti lovac Miraž-III. Zvanično od kompanije Daso-Brege kupljena je i projektna dokumentacija za Miraž-5. Kako se embargo nije odnosio na izvoz rezervnih delova, isporučeno je i nešto delova koji su ugrađeni u prvi izraelski lovački avion.
Pored toga, agenti izraelske službe Mosad su iz švajcarske kompanije Engineering Corporation (kasnije Swiss Federal Aircraft Factory) uspeli da iznesu kopiranu projektnu dokumentaciju za lovac Miraž-III. Ova kompanija je po licenci proizvodila lovce Miraž-III za RV Švajcarske. Agenti su uspeli prekopirati preko 250.000 nacrta mase oko tri tone.
Posao razvoja izraelskog lovca dodeljen je kompaniji Israel Aerospace Industries (IAI). Razvoj ovog lovca bio je prvi veliki izazov za kompaniju IAI. Celi razvoj je započet pod nazivom Raam A. Izraelsko je vazduhoplovstvo avion Miraž-5 označilo kao Raam, što na hebrejskom znači munja. Prvi prototip poleteo je septembra 1969. godine. Prema drugim izvorima, navodi se podatak da je prvi prototip poleteo tek 21. marta 1971. godine. Razvoj je tekao neuobičajeno brzo. Zapravo je postavljen rekord koji nikada neće biti oboren. Prvi primerci su RV Izraela isporučeni maja 1971. godine, a u operativnu upotrebu u borbene jedinice RV Izraela uvedeni su u oktobru 1971. godine. U novembru iste godine avion je preimenovan u Nešer (Nesher). Na hebrejskom ime aviona je prema jednim značilo “beloglavi sup” a prema drugima “orao”. Serijska proizvodnja se završava februara 1974. godine. Ukupno je proizveden 51 lovac jednosed Nešer S (Nesher S) i deset dvoseda za obuku Nešer T (Nesher T). Nešer je dobio kombinaciju izraelske i američke avionike, katapult sedište Martin-Bejker (Martin-Baker), te mogućnost upotrebe širokog spektra projektila vazduh-vazduh. Između ostalog bio je naoružan prvom izraelskom raketom vazduh-vazduh Rafael Šafrir (Rafael Shafrir). Lovački avion Nešer popunio je četiri lovačka skvadrona RV Izraela.
Međutim, zbog brzine razvoja, ubrzo su se pojavili kritičari koji su tvrdili da Nešer zaostaje u odnosu na francuski original, posebno u mogućnosti vođenja vazdušne borbe. Ali svi su oni utihnuli po izbijanju Oktobarskog rata 1973. godine, u kojem se Nešer pokazao kao odličan lovac za blisku vazdušnu borbu.
Prvu vazdušnu pobedu lovci Nešer ostvarili su 8. januara 1973. godine. Tada su četiri lovca Nešer štitili lovce-bombardere F-4E Fantom-II (F-4E Phantom-II) tokom njihovog prodora u sirijski vazdušni prostor, kako bi napali terorističke baze. Presreli su ih sirijski lovci MiG-21. Oboreno je šest lovaca MiG-21, od tog broja dva lovca MiG-21 oborili su lovci Nešer.
Tokom Jom Kipurskog rata koji je vođen oktobra 1973. godine lovci Nešer su oborili 59 egipatskih, sirijskih i libanskih aviona, uz gubitak četiri aviona. Prvo obaranje tokom ovog rata, koje se pripisuje ovim lovcima nije bio avion, već krstareća raketa Raduga KSR-2 (AS-5 Kelt) koju je egipatski bombarder TU-16 lansirao na Tel Aviv prvog dana rata.
Iz naoružanja RV Izraela lovački avioni Nešer počinju se povlačiti već 1978. godine, a potpuno povlačenje iz naoružanja završava se tokom 1981. godine. U naoružanju RV Izraela zamenjeni su lovcima-bombarderima Kfir (IAI Kfir).
Za lovac Nešer 1978. godine, zainteresovalo se RV Argentine. Argentinci su tražili neke manje izmene, uglavnom u avionici, te je avion preimenovan u Dager (Dagger). Isporuke su započele 1978. godine, a argentinsko vazduhoplovstvo dobilo je 35 jednoseda Dager A (Dagger A) i četiri dvoseda za obuku Dager B (Dagger B). Isporuka aviona Dager RV Argentine se završava 1981. godine.
Avioni Dager su intenzivno korišćeni tokom rata za Foklande 1982. godine. Delovali su iz vazduhoplovne baze Rio Grande i aerodroma Puerto San Julian. Kako nisu imali mogućnost dopune gorivom u letu, najveći je problem bio mali borbeni radijus dejstva. Zbog toga se piloti aviona Dager nisu mogli upuštati u vazdušne borbe s britanskim palubnim lovcima Si Herijer (Sea Harrier), već samo direktno leteti do cilja i natrag u bazu. Krajnji rezultat je bio gubitak 11 aviona Dager, od čega su devet srušili lovci Si Herijer pomoću vođenih raketa vazduh-vazduh AIM-9L Sajdvinder (AIM-9L Sidewinder). Uprkos tome lovci Dager su u 45 dana borbenih akcija izveli čak 153 borbena dejstva protiv ciljeva na moru i kopnu. Pritom su oštetili britanske ratne brodove HMS Antrim (D18), HMS Brilliant (F90), HMS Broadsword (F88), HMS Ardent (F184), HMS Arrow (F173) i HMS Plymouth (F126).
RV Argentine povuklo je iz naoružanja avione Finger i Dager tokom 2015. godine, posle 43 godine službe i 131.000 sati naleta.