Lični osvrt, Piše: Danko Borojević
U meteorologiji, za Maestral se navodi da je to osvežavajući severozapadni vetar, koji u toplim danima duva s mora prema kopnu. Javlja se uglavnom leti i duva samo uz obalu. Retko dopire dalje od 20 milja i strogo je prizemni vetar (do 300 m visine).
To je što se tiče meteorologije, što se tiče istorije i dešavanja u bliskoj nam prošlosti, pod Maestralom se podrazumeva vojna operacija koju je sprovela Hrvatska vojska (HV) u zapadnom delu tadašnje Republike Srpske (BiH). Operacija je trajala od 8. septembra do 15. septembra 1995. godine (prema drugim podacima do 17. septrembra).
Bio je to udruženi udar NATO snaga, HV, HVO (hrvatske snage) i ABiH (muslimanske snage) protiv jedinica VRS (Vojska Republike Srpske), kako bi se završio rat na prostoru bivše SFRJ odnosno BiH.
Hrvatskoj ofanzivnoj operaciji “Maestral”, prethodila je NATO operacija “Namerna snaga” (Deliberate force) koja je počela 30. avgusta 1995. godine, koja je bila masovan napad snaga Alijanse po položajima VRS.
OPERACIJA MAESTRAL
Nakon pada RSK vojno-politička situacija u Republici Srpskoj (RS) postala je znatno teža. Stotine hiljada izbeglica tražilo je krov nad glavom, Jedinice SVK su se izvlačile u neredu, a vojni obveznici iz RSK bacali su naoružanje i vojnu opremu odlazeći, najvećim delom, zajedno sa porodicama u Srbiju. Linija fronta odbrane VRS tako se uvećala za nekoliko stotina kilometara, a za koju VRS nije imala ljudstva.
Kako je sistem komandovanja, veza i logistike bio ozbiljno narušen, a negde i u prekidu, VRS je počela da pati i od nekih starešinskih propusta, sa kojima se jednostavno nije bilo moguće nositi. Po padu RSK, generali VRS načinili su nekoliko krupnih grešaka. Umesto da se što je brže moguće, delovi jedinica VRS na
zapadnom delu relociraju na najosetljivije sektore, oni su se bavili Sarajevom i bespotrebno držali velike jedinice u Podrinju.
Udari Alijanse po položajima VRS, bili su signal za pokretanje hrvatske i muslimanske ofanzive prema Banjaluci.
U takvim uslovima HV pokreće operaciju „Maestral“. Operacija je trajala od 8. do 15. septembra 1995. godine (prema jednima, prema drugima do 17. septembra) i izvođena je u dve faze. Operacija je bila nastavak operacije „Oluje“, samim tim i cilj operacije bio je sličan – zauzimanje Banjaluke i proterivanje srpskog naroda iz BiH .
Hrvatske snage pokrenule su operaciju u petak, 8. septembra iz pravca Glamoča i Kupresa. Prve linije odbrane 2. KK VRS lako su probijene i neprijatelj zauzima veoma važan planinski vrh Veliki Vitorog (nadmorske visine 1906 metara). Odatle se moglo kontrolisati široko područje od Kupreškog Polja i Glamoča sve do Šipova, Jajca i Mrkonjić Grada.
Snage 7. korpusa ABiH (7. K ABiH), pokrenuli su napad prema Donjem Vakufu (Srbobran 1992-1995.) 10. septembra 1995. godine. Čekajući da se vidi uspeh hrvatskih snaga, snage ABiH pokrenuće svoju operaciju „Sana-95“, pet dana posle pokretanja operacije „Maestral“ i uspeha HV na terenu.
Snage 4. gardijske brigade HV, 12. septembra zauzimaju grad Šipovo, a 7. gardijska brigada HV zauzima strateški važan prevoj Mlinište na putu između Glamoča i Mrkonjić Grada.
Sledećeg dana, 13. septembra 1995. godine, 7. gardijska brigada zauzima i Drvar.
Istog dana ABiH pokreće svoju operaciju „Sana-95“, koja će trajati do 13. oktobra 1995. godine. U večernjim časovima 13. septembra 1995. godine, jedinice 7 K ABiH ulaze u napušteni Donji Vakuf.
Isto jutro kad je pokrenuta operacija „Maestral“, posle dva sata borbe, brigada iz Istočnobosanskog korpusa napušta Mliništa i nigde se ne zaustavlja do Bijeljine. Time je ostavljen veliki prazan prostor, a komanda OG-2 bila je upravo na Mliništima. VRS je već tu imala šanse da pruži otpor, ali 1. brigada IBK napušta položaje bez ijednog ispaljenog metka.
U tom periodu, komandant 1. drinske brigade VRS odbio je da sa brigadom posedne odbranu Oštrelja, već je krenuo za Ključ a potom je napustio ratište odlazeći s komplet brigadom za Zvornik.
Komandant 65. zaštitnog puka VRS, odbio je da sa pukom posedne položaje za odbranu Bravskog polja, samoinicijativno je otišao za Ključ, a potom se sa pukom prebacio za Sanski Most i Prijedor.
Posle povlačenja prvih jedinica VRS, ubrzo se sa Turske kose izvlači i odred policije MUP RS, a sledi ih i 1. banjalučka brigada sa Vitoroga i 5. glamočka, koja se povlači prema Vrbljanima i Ribniku i ostaje samo jedan bataljon negde kod Baraća. Prazan prostor od 70 kilometara, omogućio je nastupanje hrvatskih snaga bez pruženog otpora. Ipak, pojedinačnih borbi je bilo. Uprkos, dolasku 30. divizije VRS i zatvaranju pravca Kupreška visoravan-Strojice, VRS je imala mnogo ranjenih, jer
je napad HV išao artiljerijom. Zbog nedostatka međusobne komunikacije, jedinice VRS nastavljaju sa povlačenjem, da bi HV iskoristila potpuno otvoren prostor i 12. septembra ušla u Šipovo, i već 13. septembra u Jajce.
Zbog takvog ponašanja dela jedinica VRS, jedinice 5. K ABH 15. septembra zauzimaju Bosanski Petrovac, a dan posle 16. septembra zauzimaju i sam Ključ. Bosanska Krupa pada u ruke 5. K ABiH, 17. septembra. Na taj način 5. K ABiH zauzima šire područje u pravcu Bosanske Otoke, Prijedora i dospeva do pred sam Sanski Most.
Prilikom sinhronizovanih napada prema Bosanskom Petrovcu, dolazi do obračuna između jedinica 5. K ABiH i jedinica HV, gde su jedinice HV imale gubitke .
U VRS se donosi odluka da se jedinice izvlače sa linijom odbrane sa Kupresa, Velike Plazenice, Čukovine, Dekala i Komara i da izlaze svi na Vitovlje da bi se mogli zatvoriti pravci koji vode prema Banjaluci.
Jedinice 30. divizije VRS išle su 30 sati peške i, kako su izlazile na Vitovlje, sačekivao ih je general Zec i davao zadatak, novu zonu odgovornosti, novu liniju da se brani prostor prema Kneževu, Banjaluci. Na samom Vlašićkom platou, od Gornjih
Korićana i tom delu ostaje 22. pešadijska brigada, jedna specijalna brigada i kotorvaroška brigada koja zatvara pravac koji ide od Jasena prema Kruševom brdu i silazi u Šiprage. Na kanjon Ugra je postavljena Jajačko-šipovačka brigada i 19. donjovakufska brigada. General je direktno komandovao 30. divizijom i 31. brigadu postavlja na Čemernicu, komanda je bila u Šolajama.
Zatvoren je prostor sve do ušća Ugra u Vrbas, kod Crne Rijeke. Ostalo je da se brani Mrkonjić Grad, Znalo se da, ako HV uđe u Mrkonjić Grad, ući će i na Manjaču. Tako je 15. septembra 1995. godine, postavljena linija i odbrana Mrkonjić Grada.
Na taj način uspeva se sprečiti prodor 7. K ABiH i HV. Prostor od Podrašnice kod Mrkonjić Grada prema Sanskom Mostu ostaje sa razvučenim snagama, zbog čega niko ne garantuje da će one uspeti zaustaviti HV i tri gardijske brigade na čelu sa generalom Gotovinom.
Zbog toga, Glavni štab VRS donosi odluku da se dovedu brigade iz IBK i da se postave na prevoj Štrbine, između Lisine i Dimitora, čime se organizuje odbrana i na tom delu. Ponovo se formira Operativna grupa 2 (OG-2) sa komandom u Podrašnici, sa kojom direktno komanduje Glavni štab.
Snage 5. K ABiH zbog problema oko Bosanske Otoke, primorane su bile da zaustave dalje napredovanje u pravcu Sanskog Mosta.
HELIKOPTERI MI-24V KAO JURIŠNA PODRŠKA OPERACIJI
Vazduhoplovnu podršku hrvatskim snagama u operaciji „Maestral“, pružali su helikopteri Mi-24V. Ovaj put do punog izražaja dolazile su posade borbenih helikoptera Mi-24V. Tako su petog dana operacije, letačke posade Mi-24V u tri navrata delovale po utvrđenim otpornim točkama neprijatelja kod Šipova, što je posle delovanja prema Bosanskom Grahovu, ocenjeno kao najefikasniji doprinos helikoptera Mi-24V operacijama hrvatskih snaga na ovom delu fronta. U Operaciji „Maestral“, ostvarena su 24 leta helikoptera Mi-24V sa oko 14 sati naleta.
Prvog dana operacije (8. septembra), srušen je jedan helikopter Mi-24V ev. br. 309 kod Čardak Polja blizu Mrkonjić Grada. Posadu helikoptera činili su satnik Vlaho Marić i natporučnik Oliver Vamberger. Zvaničan izveštaj HV jeste da je helikopter srušen zbog loma uzgona. Nezvanično Pilot Vlaho Marić tvrdi da ga je pogodio projektil, lansiran sa položaja VRS. Uglavnom posada je morala prepešačiti osam kilometara kako bi došla do svojih prvih jedinica.
Već 13. septembra 1995. godine, još jedan helikopter Mi-24V pogođen je sa zemlje u kabinu. Teško je ranjen operator natporučnik Mario Kapetanović. Pilot natporučnik Boris Blažinić uspeo je da helikopter bez većih posledica vrati u bazu .
SUKOB ABIH I HV
Posle tri i po godine ogorčenih borbi, rat u BiH ulazio je u jesen 1995. godine u krvavu završnicu. Slom RSK u hrvatskoj operaciji „Oluja“, bacio je duboku senku na političke i ratne napore Republike Srpske i nagoveštavao zlu sudbinu za Srbe iz
BiH. Miloševićevo cinično nemešanje u rasplet rata u Hrvatskoj delovalo je dramatično na rukovodstvo Republike Srpske – pa ipak, ne i sasvim otrežnjujuće.
Padom obodnih krajiških opština Republike Srpske u hrvatsko-musimanskim operacijama „Ljeto-95“, „Maestral“ i „Sana-95“, VRS je došla u težak položaj.
Reke izbeglog stanovništa iz palih opština prenosile su paniku na vojsku i organe uprave zapadnokrajiških opština Republike Srpske. Talas ljudi i vozila ometao je ili sasvim zaprečavao prilaze borbenim područjima, pre svega na pravcima Mrkonjić Grad-Ključ i Prijedor-Sanski Most. Rezerve municije i drugih vojnih sredstava bile su pri kraju, a strpljenje „Međunarodne zajednice“, pogotovo američke administracije je nestalo.
Uprkos tesnoj saradnji hrvatskog rukovodstva i američke administracije, službeni Zagreb nije bio strana na povocu.
Američko-hrvatska saradnja je bila opterećena nepoverenjem američke administracije prema hrvatskom rukovodstvu. Strah da bi Hrvatska želela da iskoristi vojne pobede u BiH kako bi pojačala kontrolu nad Hrvatima u BiH i sebi priključila dodatne teritorije, nagonio je američko rukovodstvo na strogo i
stalno kanalisanje hrvatskih ratnih napora.
Želja američke administracije da muslimanska strana brzo zauzme veće zapadnokrajiške gradove nije bio jedini kamen spoticanja sa hrvatskim rukovodstvom. Prašina se sa septembarskih pobeda još nije slegla, a hrvatsko-bošnjački savez je zapao u krizu.
Pokušavajući da uđu u Bosanski Petrovac – u koga su već ušle jedinice 5. korpusa ABiH – hrvatske snage trpe gubitke u okršaju sa muslimanskim jedinicama. Istovremeno, hrvatska artiljerija zaprečava ulaz 7. korpusa ABiH u Jajce.
Ovi događaji su potakli Holbruka i Galbrajta da izvrše dodatni pritisak na hrvatsko rukovodstvo da artiljerijski podrži napade muslimanskih snaga na Sanski Most, Novi Grad (Bosanski Novi) i Prijedor.
SADEJSTVO NATO SNAGA ZA BRZO REAGOVANJE
Tokom dejstava na ovom prostoru, napadna dejstva hrvatsko-muslimanskih snaga podržavale su NATO snage za brzo reagovanje (Rapid Reaction Force – RRF). Te snage su delovale po VRS južno od Ključa. Helikopteri NATO snaga za brzo reagovanje CH-47 činuk (CH-47 Chinook), angažovani su u prenosu artiljerije u rejonu Dimitora. Uz pomoć njihovih helikoptera CH-47, prenet je srušeni helikopter Mi-24V. U zoni Ključa, delovale su i bespilotne letelice iz sastava snaga za brzo reagovanje .
ISHOD OPERACIJE
Prema Holbruku, s novim teritorijalnim dobicima, postojala je realna šansa za uspeh – ali samo ako Federacija uspe. Borbe između Hrvata i Muslimana u Bosanskom Petrovcu i tenzije oko toga ko će preuzeti kontrolu nad novoosvojenim područjima išle su u korist Srba.
Po završetku operacije „Maestral“, 2. KK VRS gubi svoju zonu odgovornosti, tako da celokupnu odbranu zapadnog dela Republike Srpske, dalje preuzima 1. KK VRS sa snagama V i PVO VRS.Hrvatske snage 17. septembra 1995. godine, završavaju operaciju „Maestral“, iako su borbena dejstva prema VRS prekinuta već 15. septembra.
Uporedo sa diplomatskim trvenjem, vojni uspesi hrvatskih snaga snažno su otvorili pitanje Banja Luke: Tuđman nije skrivao želju za zauzimanjem najvećeg grada Srba U BiH.
Međutim, “Maestral” nije dao rezultate koje je ostvarila “Oluja”.
HV se pripremala za operaciju “Una-95”.
Za izradu teksta korišćena je sledeća literatura:
Danko Borojević, Dragi Ivić, Vojska Republike Srpske, 12. maj 1992. godine-31. decembar 2005. godine, SRVČ, Beograd, 2014,
Magazin Vidovdan, Danko Borojević, Dragi Ivić, Otrovni ujed šejtanovih mambi, 31. jul 2011,
Hrvatski generalski zbor, Kratka kronologija Domovinskog rata,
Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995,
Danko Borojević, Dragi Ivić, Orlovi sa Vrbasa, Istorija vojnog vazduhoplovstva na teritoriji Republike Srpske, D.O.O. „Štampa” Ruma, Ruma, 2014,
Danko Borojević, Dragi Ivić, Željko Ubović, Vazduhoplovne snage bivših republika SFRJ 1992-2015, D.O.O „Štampa“, Ruma,
Danko Borojević, Una-95, odbrana Republike Srpske 1995. godine, autorsko izdanje, Beograd, 2023.
Hrvatski vojnik, Marinko Karačić, Abeceda operacije Maestral, broj 639, 17. 09. 2021,
Portal dnevnih novosti (https://portal.braniteljskiforum.com), 08.09.2016/08.09.2018,
RTRS, Zec: Srpska vojska odbranila Banjaluku od HV i Ante Gotovine, a ne diplomate, 17. 07. 2020,
Ante Gotovina Napadajne operacije i bojevi HV i HVO (hrvatskih snaga) (Knin: Zapovjedništvo Zbornog područja Split, 1996),
Bojan B. Dimitrijević, Vazdušni rat nad Republikom Srpskom i Republikom Srpskom Krajinom, Društvo istoričara Srbije, Beograd, 2017,