Piše: Danko Borojević
Prva severnovijetnamska jedinica koja je primila MiG-21 u svoje naoružanje bio je 921. lovački avijacijski puk, koji je bazirao na aerodromu Noi Bai. U početku je sastav bio mešovit, puk je raspolagao sa lovcima MiG-21F-13 i MiG-21PFL.
Prva borbena upotreba lovaca MiG-21 zabeležena je februara 1966. godine, dok je prva vazdušna pobeda evidentira sledećeg meseca iste godine. Tad je oborena izviđačka bespilotna letelica Ryan AQM-34 Firebee. Letelica je prilikom obaranja letela na visini od 18000 metara.
Tokom aprila i maja 1966. godine prema sovjetskim izvorima, sovjetski savetnik pukovnik Vladimir Babič, poleteo je u jednom severnovijetnamskom lovcu MiG-21PFL u napad na američke lovce. Prema uočenom američkom lovcu lansirao je raketu RS-2US, ali raketa nije pogodila cilj. Tokom rata u Vijetnamu lansirano je 14 raketa RS-2US, od kojih nijedna nije pogodila cilj. Rakete su imale problem zbog loših manevarskih karakteristika i u nedostacima vođenja rakete u radarskom snopu.
Na početku upotrebe lovaca MiG-21F-13 i MiG-21PFL u RV Severnog Vijetnama, za vođenje vazdušne borbe avioni su naoružavani i sa nevođenim raketnim zrnima S-5. Nove IC vođene rakete vazduh-vazduh R-3S trebalo je da budu isporučene sredinom 1966. godine. Severnovijetnamski piloti lovci postigli su najbolje rezultate u upotrebi raketa R-3S, i bili su najefikasniji u njenoj primeni, od svih vazduhoplovstava koji su je koristili u svom naoružanju i imali priliku da je borbeno upotrebe. Visok stepen efikasnosti raketa R-3S u severnovijetnamskom naoružanju, govori o kvaliteti obuke koju su ovi piloti prošli u Sovjetskom Savezu.
Prve rakete R-3S isporučene su u aprilu i maju 1966. godine, ali je njihov broj bio ograničen zbog problema u isporuci. Zbog toga će samo vođe para biti naoružane sa raketama R-3S, dok će pratioci biti naoružani sa 16 nevođenih raketa S-5. Tokom vođenja vazdušnih borbi, bilo je neophodno da u borbu prvo stupi pratilac, lansirajući salve raketa S-5 prema protivniku, a potom vođa sa svojim vođenim raketama.
Ova nova taktika prvi put je primenjena 7. maja 1966. godine, kad je par severnovijetnamskih lovaca MiG-21 napao formaciju američkih lovaca-bombardera F-105 Thunderchief, na maloj visini. Formacija je u tom napadu razbijena, dok je jedan avion F-105 teže oštećen raketom S-5, ali se uspeo vratiti nazad u bazu.
Prvu vazdušnu pobedu nad američkim lovcem F-4, severnovijetnamski lovci MiG-21 postigli su 5. juna 1966. godine. Naime tog dana jedan američki lovac F-4 Phantom-II oboren je raketom R-3S.
Prvo obaranje severnovijetnamskog lovca MiG-21 desilo se 26. aprila 1966. godine. Tog dana severnovijetnamski lovac oboren je od strane američkog lovca F-4 Phantom-II. Drugi gubitak Severnovijetnamci su prijavili 14. jula 1966. godine.
Ubrzo po pojavi lovaca MiG-21 iznad Severnog Vijetnama 1966. godine, do kraja godine Amerikanci će prijaviti gubitak od 18 aviona. Severnovijetnamci će do kraja godine imati gubitke od šest lovaca MiG-21.
Najpraktičniju taktiku protiv američkih aviona, osmisliće Uprava RV DR Vijetnam zajedno sa sovjetskim savetnicima. Taktika je obuhvatala iznenadne napade velikim brzinama kroz borbeni poredak napadača i njegove pratnje, terajući ih da odbace svoje bombe pre nego što stignu do mete.
Severnovijetnamsko vazduhoplovstvo je tokom 1966. i 1967. godine raspolagalo između 20 i 30 lovaca MiG-21 koji su bili operativno sposobni za upotrebu. Tih godina, često su poletali jedan ili dva para lovaca, koji su sa zemlje navođeni prema američkim formacijama, koje su letele poznatim neizmenjenim rutama. U takvim uslovima, malobrojni severnovijetnamski piloti, uspeli su da razviju taktiku iznenadnih napada, razbijaći američke napadačke formacije i pored lovačke zaštite od strane lovaca F-4 Phantom-II.
Cela 1967. godina, bila je veoma teška za malobrojne pilote lovaca MiG-21. Krajem 1966. godine vazduhoplovstvu SAD nije bilo dozvoljeno da bombarduje severnovijetnamske aerodrome, te su američki piloti mogli da uništavaju protivničke lovce samo u vazdušnim borbama. Međutim, odnos vazdušnih pobeda te 1966. godine, bio je nepovoljan za RV SAD. Još veći problem bilo je to, što su severnovijetnamski lovci MiG-21 napadali isključivo trome lovce-bombardere F-105, dok su se u vazdušne borbe upuštali samo onda kad bi ishod bio povoljan za njih. Decembra 1966. godine dogodio se „masakar“ nad američkim avionima F-105 Thunderchief, od strane severnovijetnamskih lovaca MiG-21.
To što se dogodilo decembra 1966. godine, bio je crveni alarm za RV SAD. Zadatak da reše problem sa severnovijetnamskim lovcima MiG-21, dobili su komandant 8. taktičkog borbenog vinga (8. tbv) pukovnik Robin Olds (Robin Olds) i oficir za taktiku vinga kapetan Džon Stoun (John „JB“ Stone). Oni su osmislili genijalan plan, kako da namame severnovijetnamske lovce u zamku. Plan je nazvan operacija Bolo. Lovci F-4 iz sastava 8. tbv 2. januara 1967. godine ušli su u severnovijetnamski vazdušni prostor iz pravca zapada, koristeći se istim pravcem, visinom i načinom formiranja formacije kao i avioni F-105. Avioni su nosili elektronske podvesnike koje su koristili i avioni F-105. Severnovijetnamski radari su formaciju aviona F-4 registrovali kao formaciju aviona F-105, koja se sprema za bombardovanje. Severnovijetnamci su zagrizli mamac i poslali svoje lovce u presretanje, misleći da je reč o avionima F-105. Istovremeno, lovci F-4 iz sastava 366. tbv ušli su vazdušni prostor Severnog Vijetnama sa istoka, samim tim blokirajući lovcima MiG-21 mogućnost bega.
Čuvena vazdušna bitka odigrala se iznad doline Crvene reke u Severnom Vijetnamu. Uprkos tmurnom vremenu operacija Bolo je završila američkim trijumfom. Ukupno je tog dana u vazdušnim borbama učestvovalo 28 lovaca F-4C Phantom II i 14 severnovijetnamskih lovaca MiG-21. Tokom tih 12 minuta, koliko je trajala borba na nebu između lovaca F-4C i MiG-21, prema američkim podacima oboreno je sedam lovaca MiG-21 (polovina severnovijetnamskih operativnih MiG-21), bez gubitaka među američkim lovcima. Prema severnovijetnamskim i sovjetskim podacima, tog dana oboreno je pet lovaca MiG-21. Četiri dana kasnije, još dva lovca MiG-21 oborena su od strane jednog američkog lovca F-4C , pri čemu se jedan severnovijetnamski pilot katapultirao dok je drugi poginuo. Ovi gubici znatno su umanjili aktivnost lovaca MiG-21 za nekoliko meseci.
Vodeći severnovijetnamski pilot as Nguyen Van Coc, oboren je tokom operacije Bolo. Iako se bezbedno katapultirao, to iskustvo nije želeo ponovo da proživi. Vratio se u sastav svoje jedinice, u elitni 921. puk, sa željom da obori što više američkih aviona. U toj svojoj nameri je i uspeo. U svom lovcu MiG-21PFL oborio je devet protivničkih aviona, iako su mu amerikanci priznali sedam obaranja ( dva F-4D, jedanF-4B, dva F-105F, jedan F-105D i jedan F-102A). Za razliku od američkih pilota, koji su nakon 100 borbenih misija dobijali zamenu i vraćali se kući, severnovijetnamski piloti nisu imali zamenu. U maju 1968. godine Nguyen Van Coc oborio je mornarički lovac F-4B i pored male rezerve goriva u svom lovcu. Tom prilikom on je lansirao obe rakete R-3S, koje su pogodile cilj. Poslednju svoju pobedu izvojevao je 20. decembra 1969. godine kad je oborio avion OV-10 Bronco, ubrzo zatim premešten je u komandu za obuku RV DR Vijetnam. Pilot as Nguyen Van Coc prema njegovim rečima i prema evidenciji RV Vijetnama oborio je četiri aviona F-105D/F, tri aviona F-4B/D, jedan avion F-102 i jedan avion OV-10.
Četiri meseca od završetka operacije Bolo, piloti na lovcima MiG-21 usvajaju novu taktiku. Unapređena taktika po prvi put je upotrebljena 31. aprila 1967. godine, kad su oborena četiri aviona F-105.
Novembar i decembar 1967. godine, bili su period napornog angažovanja malobrojnog letačkog sastava na lovcima MiG-21. Tako su u spisak njihovih žrtava, 19. novembra iste godine upisani avioni RB-66 i F-105. Već 12. decembra došlo je do razbijanja formacije aviona F-105, koja se približavala Hanoju. Tom prilikom oborena su tri aviona F-105. Pilot Nguyen Van Coc 3. februara 1968. godine oborio je jedan F-102, da bi četiri dana posle oborio i jedan mornarički F-4B koji je bio osma njegova pobeda.
Između 1969. i 1971. godine nije bilo organizovanih vazdušnih borbi iznad Severnog Vijetnama, posle američkog jednostranog prestanka bombardovanja Severa 1. novembra 1968. godine. Ipak, bilo je čestih presretanja i obaranja izviđačkih bespilotnih letelica AQM-34 Firebee. Tokom 1970. godine bilo je nekoliko sporadičnih vazdušnih borbi, u kojima je oboren jedan F-4 i jedan helikopter HH-53B, uz gubitak jednog lovca MiG-21.
Lovci MiG-21PFM iz sastava 927. lovačkog avijacijskog puka, sukobiće se sa američkim lovcima F-4 tokom američke vazdušne operacije Linebacker II, jula 1972. godine. Isporuke novih lovaca Severnom Vijetnamu od strane Sovjetskog Saveza, krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina XX veka bile su toliko izdašne, da je u svakom trenutku broj raspoloživih aviona bio veći od broja pilota koji su bili obučeni za taj tip vazduhoplova. Zbog toga je veći broj aviona MiG-21PFM bio stavljen na dugoročno čuvanje, u dobro srivenim skloništima. Ti resursi pokazaće se presudnim tokom 1972. godine, za vreme teških i iscrpljujućih masovnih bombarderskih napada na sve poznate severnovijetnamske aerodrome, od strane američke avijacije.
Nova faza rata početkom 1972. godine počela je bez značajnijeg uspeha kod severnovijetnamskih lovaca MiG-21. Krajem aprila RV DR Vijetnama formiraće još jedan puk naružan lovcima MiG-21. Elitni 921. puk biće prenaoružan novim lovcima MiG-21MF (prvi primerci stigli su u Vijetnam tokom 1969. godine), dok je novoformirani 927. puk naoružan starijim primercima MiG-21PFL i MiG-21PFM.
Nakon uspeha u Laosu, vojni vrh DR Vijetnam donosi odluku da pokrene opštu ofanzivu protiv snaga Republike Vijetnam. Ofanziva poznata kao Ngyen Hue ofanziva (na Zapadu poznata kao Uskršnja ofanziva), trajala je od 30. marta do 22. oktobra 1972. godine i imala je svoje tri faze. Cilj ofanzive bio je da se osvoji što veća teritorija i uništi što više jedinica armije Republike Vijetnam, samim tim da se poboljša pozicija DR Vijetnam tokom Pariskih mirovnih pregovora. Početni odgovor SAD na ofanzivu bio je trom i zbunjujući. Kako se odbrana Južnog Vijetnama lomila pod naletom severnovijetnamskih jedinica, SAD odlučuju da ozbiljnije pomognu svom iscrpljenom savezniku. Operacija Linebacker I bila je sveobuhvatna i kontinuirana bombarderska kampanja, koju su SAD pokrenule protiv DR Vijetnama od završetka kampanje Rolling Thunder novembra 1968. godine. Operacija je trajala od 9. maja pa sve do 23. oktobra 1972. godine. Tokom te operacije Amerikanci su izgubili 134 aviona, a Severnovijetnamci 63 aviona.
Tokom ove operacije lovci MiG-21 imaće zapaženu ulogu, koja je izvedena u dve faze. Naime, piloti na avionima MiG-21 bili su naviknuti da više puta dnevno poleću u susret američkim avionima, uprkos američkoj brojčanoj premoći.
Američkog mornaričkog pilota asa Duka Kaningama (Duke Cunningham) iznad mora 10. maja 1972. godine, oborio je severnovijetnamski pilot as Le Than Dao (Le Thanh Dao). Severnovijetnamski as sa šest potvrđenih i dve nepotvrđene pobede, oborio je Kaningamov lovac F-4J Phantom-II lansirajući raketu vazduh-vazduh R-3S, koja je F-4J pogodila u rep. Međutim, Amerikanci su uporno tvrdili da je Kaningama oborila raketa zemlja-vazduh Dvina, a ne lovac MiG-21. Mornarički pilot Kaningam poznat je po svojoj tvrdnji da je oborio severnovijetnamskog asa pilota pukovnika Ngujen Tuna (Nguyen Toon), istog dana kad je i sam oboren. Međutim, pukovnik Tun as sa 13 vazdušnih pobeda, nikad nije postajao, već je to izmislila američka propaganda kako bi opravdala američke gubitke u Vijetnamu. Zanimljivo je i to da ni sami Amerikanci do danas, ne mogu da se slože kako se pukovnik zvao da li Tun ili Tomb, i da li je imao čin poručnika ili pukovnika.
Tun je bio jednostavno naziv za svakog dobrog severnovijetnamskog pilota koji su koristili američki piloti, kao što su vojnici SAD svakog pripadnika Vijetkonga nazivali Čarli, a pripadnika severnovijetnamske armije Viktor Čarli.
U cilju prisiljavanja rukovodstva DR Vijetnama na nastavak Pariskih pregovora, a koje je rukovodstvo Severnog Vijetnama napustilo 16. decembra 1972. godine zbog neslaganja sa američkim predlozima, SAD pokreću masovnu bombardersku kampanju protiv Severnog Vijetnama. Operacija je trajala od 18. do 29. decembra 1972. godine i poznata je kao operacija Linebacker II (neformalni nazivi bili su i Decembarski reid, kao i Božićno bombardovanje). Cilj je bio da se unište ciljevi u Hanoju i Haifongu koji su bili pošteđeni tokom prethodnih operacija. Na udaru se našla celokupna teritorija Severnog Vijetnama. Za izvršenje ove operacije udarna snaga bili su strategijski bombarderi B-52 Stratofortress njih oko 207, uz angažovanje oko 2000 aviona taktičke avijacije. Rezultat je bio nastavak pregovora i povlačenje SAD iz rata u Vijetnamu.
Tokom ove operacije dogodilo se i jedno obaranje bombardera B-52 od strane lovca MiG-21. Događaj se odigrao 27. decembra 1972. godine u noćnim časovima. Pilot Phạm Tuân nalazio se u kabini svog lovca MiG-21MF ev. br. 5121 i čekao naredbu operativnog centra da poleti. Avion je bio naoružan sa dve PRS rakete vazduh-vazduh K-51 (RS-2US) na unutrašnjim nosačima i sa dve ICS rakete vazduh-vazduh R-3S na spoljnim nosačima. Na dobijeno odobrenje da poleti pilot je u svom lovcu napustio aerodrom baziranja i posle navođenja sa zemlje, na nekih 8-9 km u 22.16 časova uočio je veliku formaciju bombarderaB-52. U tom trenutku pilot Phạm Tuân je vertikalno usmerio svoj lovac prema uočenom cilju i pri brzini od 1200 km/h, proleteo pored dva lovca F-4 iz pratnje koji nisu reagovali. Na visini od 10000 metara sa udaljenosti od dva kilometra od bombardera B-52D, lansirao je obe rakete R-3S, a zatim je preturio lovac na leđa i pri brzini od preko 1000 km/h uputio se nazad prema svojoj bazi. Prilikom izvlačenja aviona iz napada, pilot je video pogodak i pad aviona B-52D. Već sledećeg dana, general Đap (Võ Nguyên Giáp) lično mu je čestitao na postignutom uspehu.
Dejstvo lovačke avijacije Severnog Vijetnama (iako je bila kvantitativno i kvalitativno manja), za same američke vazduhoplovne stručnjake bilo je iznenađenje. Američki lovci su počeli da trpe velike gubitke, a da nisu mogli da reše taj problem. Međutim, problem je bio u velikoj zavisnosti od elektronike, tako da su američki piloti izgubili osećaj za blisku vazdušnu borbu, u kojoj su piloti Severnog Vijetnama u lovcima MiG-17 bili nenadmašni, u prvim godinama sukoba. Još veći problem za Amerikance bila je pojava novog sovjetskog lovca MiG-21 u rukama severnovijetnamskih pilota. U ukupno 480 borbi u vazduhu, američki lovci su oborili 134 protivnička, a izgubili 353 svoja aviona. Pri tome su lovci F-4 učestvovali u 166 borbi i oborili 54 aviona MiG-21, a izgubili 103 sopstvena aviona.
Na osnovu američkih informacija, iznosi se podatak da su oni oborili 193 lovca uz gubitak 91 sopstveni avion. Vijetnamci su priznali da su u periodu od 23. aprila 1966. godine pa do 8. januara 1973. godine, izgubili 68 aviona MiG-21.
Za izradu teksta korišćena je knjiga: Danko Borojević, Dragi Ivić, Željko Ubović, MiG-21, Legenda Hladnog rata, Ruma 2015.