Piše: Danko Borojević
Problem efikasne zaštite nenaseljenih prostranstava sovjetskog severa i Dalekog istoka bio je jedan od glavnih zadataka vojske PVO. Malobrojni i neuslovni aerodromi i teški klimatski uslovi postavili su pred vazduhoplovnu industriju složen zadatak, da izradi lovački avion velikog doleta opremljenog kvalitetnom navigacijskom opremom i sposobnog za što samostalnije obavljanje zadataka. Povoljna početna iskustva iz upotrebe dvoseda SU-27UB pokazala su da taj avion po mnogim svojstvima odgovora zahtevima dugotrajnog patroliranja.
U drugoj polovini osamdesetih godina XX veka vojska PVO je naručila dvosedu varijantu koja bi mogla da služi kao leteće komandno mesto za navođenje grupe jednosedih SU-27. Posebno na vrlo važnim zadacima presretanja krstarećih raketa i strateških bombardera naoružanih takvim oružjem.
Piloti su zapazili da trenažni dvosedi SU-27UB uz punu borbenu mogućnost izvorne verzije daju priliku za podelu poslova između dva člana posade tokom dugotrajnih letova. Vojska PVO Sovjetskog Saveza naručila je dva protipa budućeg aviona zasnovanog na dvosedu SU-27UB. Prototipovi su poneli oznake T-10PU-5 i T-10PU-6. Prvi prototip svoj prvi let obavio je 31. decembra 1989. godine. Dok je prvi serijski avion SU-30 svoj prvi let obavio 14. aprila 1992. godine.
Turbulentna vremena posle raspada Sovjetskog Saveza iz osnove su promenili odnose među ruskim proizvođačima borbenih aviona. U poslednjim godinama osme dekade XX veka, tim područjem je dominirao OKB MiG, ne samo po broju proizvedenih primeraka, već i po broju izvezenih aviona. Međutim, obnavljanjem države Rusije svaki se proizvođač mora sam izboriti za svoje mesto na tržištu, a to je značilo potražiti strane kupce kako bi preživeo. I dok je MiG-29 naglo gubio svoje pozicije na tržištu, njegovo je mesto preuzeo jedan znatno veći avion – SU-27.
Idealna aerodinamička osnova i dobre performanse aviona familije SU-27 poslužiće kao osnova za izgradnju budućih borbenih aviona Ruske Federacije. Tako je na osnovu aviona SU-27UB nastao i patrolni lovac SU-30, koji je prvobitno bio označen kao SU-27PU. RV Rusije je prvih pet primeraka SU-30 preuzelo u periodu od 1994. do 1996. godine. Avion je službeno uveden u naoružanje RV Rusije 1996. godine. Prva jedinica koja je dobila ove avione bio je 54. gardijski kerčanski lovački avijacijski puk iz baze Savaslejka koji pripada 148. centru za borbenu opremu i preobuku letačkog sastava. Lovac SU-30 ima dva člana posade – radaristu i pilota, poboljšani radar N011M dometa 400 km i bolje manevarske sposobnosti od SU-27. U grupnom vazdušnom boju jedan SU-30 može da predvodi četiri jednoseda SU-27. Takav tim osim suprotstavljanja protivničkim avionima može da postavlja i blokadu na pretpostavljenom pravcu leta krstarećih raketa.
Na osnovu aviona SU-30 iznikla je cela plejada višenamenskih borbenih aviona namenjenih izvozu, a za koje su se odlučile vazduhoplovne snage Alžira, Angola, Belorusija, Indije, Indonezije, Jermenija, Kine, Kazahstan, Malezije, Mjanmar, Ugande, Venecuele i Vijetnama. Za svaku zemlju posebno, izrađen je izvozni model prema njihovim potrebama.
Tako je za potrebe indijskog vazduhoplovstva nastao SU-30MKI. Na postojeću platformu aviona SU-30 stručnjaci OKB Suhoj dodali su kanar konfiguraciju od kompozita i FBW sistem za kontrolu leta koji su razvijeni za mornarički avion SU-33, motore AL-31FP s vektorisanim potiskom i modernu elektroniku. U nosu aviona nalazi se savremeni radar N001 Bars 3 koji omogućava istovremeno napad na jedan cilj u vazduhu i jedan cilj na zemlji. Avionika je mešavina ruskih, francuskih, izraelskih i indijskih sistema, te je u početku bilo problema s njihovom integracijom u jedinstveni sistem. Međutim, danas kod aviona, namenjenih ruskim vazduhoplovnim snagama, avionika je isključivo domaće proizvodnje. Naoružanje se sastoji od raketa vazduh-vazduh srednjeg dometa R-27 i R-77 i kratkog dometa R-73E. Može nositi protivbrodske i vođene rakete vazduh-zemlja ruske i indijske proizvodnje. Indijski mediji SU-30MKI proglašavaju najboljim indijskim borbenim avionom od njezinog formiranja. Avione po licenciji sklapa HAL (Hindustan Aeronautics LTD), a isporuka zadnjeg od 140 naručenih planirana je za 2014. godine. Međutim, RV Indije danas u upotrebi imao 272 aviona SU-30MKI, dok je poručeno još 12 ovih aviona.
Iako mu se oznaka tek neznatno razlikuje od indijskog aviona kineski SU-30MKK je u osnovi potpuno različit avion, s obzirom na to da je primarno namenjen protivbrodskoj borbi. Uprkos tome opremili su ga radarom N001VEP i raketama R-77. Osnovno naoružanje su mu protivbrodske rakete H-31A i H-59. Najopasnije protivbrodsko oružje koje SU-30MKK može poneti jesu protivbrodske vođene rakete H-41. Ova 9,74 m duga raketa leti brzinom od tri maha i ima maksimalni domet od 250 km. Bojeva glava mase 320 kg može potopiti svaki postojeći ratni brod osim nosača aviona. Masa joj je 4500 kg, a SU-30MKK može poneti jednu raketu na podtrupnom nosaču između uvodnika vazduha.
Sličnu namenu kao i SU-30MKK ima i SU-30MK2. Nema kanare i vektorisani potisak te je manje okretan u vazdušnoj borbi. Uprkos tome prodat je Kini, Venecueli i Vijetnamu. Suhoj je razvio i verziju SU-30MK3 specijalizovanu za protivbrodsku borbu i naoružanu vođenim raketama Raduga H-59MK.
Indijski SU-30MKI neslužbeno se smatra najpokretljivim borbenim avionom na svetu.
Avioni SU-30, imaju ugrađen top kalibra 30 mm GŠ-301 sa 150 granata. Kao lovac nosi od 10 do 14 raketa vazduh-vazduh R-27, R-73 i R-77, u zavisnosti od verzije. Kao lovac-bombarder nosi od 4000 kg do 6000 kg ubojnog tereta na deset nosača na krilima i trupu ili do 8000 kg ubojnog tereta na 12 nosača na krilima i trupu, u zavisnosti od verzije.
Do danas je proizvedeno više od 640 ovih aviona u raznim verzijama.Avioni SU-30 uzeli su učešće u sukobima u Siriji od 2015. godine, dok se danas mogu videti i iznad Ukrajine. Ruski pretorijanac, SU-30 mašina za sve.
Za izradu teksta korišćena je knjiga: Danko Borojević, Dragi Ivić, Enciklopedija mlaznih lovačkih aviona, Autorsko izdanje, Požarevac, 2012.