Piše: Danko Borojević
Oktobarski rat koji je vođen 1973. godine na Bliskom Istoku, poznat je i kao Jom Kipurski (Dan pokajanja) ili Ramazanski rat, jer je počeo na dan tih verskih praznika.
Istorijski gledano, Izrael je svoju strategiju superiornosti oružanih snaga zasnivao na jakim vazduhoplovnim i oklopnim snagama i brzoj mobilizaciji. Da bi se suprotstavio ovoj izraelskoj strategiji, Egipat je protiv jake izraelske avijacije naviknute na prevlast u vazduhu suprotstavio „neprobojni“ kišobran raketne PVO.
Veštim korišćenjem verskih praznika: muslimanskog Ramazana u egipatskim snagama sa dozvolom oficirima za „mala hodočašća“ i jevrejskog Jom Kipura, kada su u Izraelu 48 časova sve aktivnosti paralisane, brzim iznenadnim napadom postignut je cilj sprečavanje dovršenja izraelske mobilizacije i prelaska izraelske vojske u moćnu ratnu armiju.
Koristeći se iskustvima iz rata u Vijetnamu, kao i poukama iz prvih sukoba na Bliskom istoku, u izraelsko-arapskom ratu 1973. godine obe zaraćene strane su u svoju organizaciju i način upotrebe snaga unele brojne novine. Arapske snage su za ovaj rat izvršile temeljne i dugotrajne pripreme. Egipćani su u odnosu na 1967. godinu toliko unapredili svoj radio-saobraćaj i pravila ponašanja tako da i iz njega Izraelci nisu mogli pribaviti nikakve podatke koji bi ih upozoravali na predstojeći napad.
U pripremama za rat egipatske i sirijske snage izvele su visokokvalitetnu strategijsku obmanu. Pored učestalog izraelskog izviđanja teritorije Egipta i Sueckog kanala, Egipćani su doveli skoro na samu obalu Kanala sve invazione snage s potrebnim zalihama i pontonska sredstva za forsiranje Kanala, a da nisu bilo čime upozorili izraelsko izviđanje na buduće dogođaje. Oklopne jedinice egipatske armije krenule su u napad iz velikih manevara, a pontonske jedinice došle su u noći pre napada.
RV Izraela, bez sumnje, bilo je iznenađeno, ili je potcenilo realnu snagu, efikasnost i obučenost RV arapskih zemalja, a pre svega RV Egipta, zbog čega su iskustva i šabloni iz 1967. godine primenjeni u prva dva dana rata doveli do neuspeha, gubitaka i neizvršenja osnovnog zadatka tj. nerealizacije prevlasti u vazdušnom prostoru i slobode vazduhoplovne podrške na bojištu.
Time su snage KOV Izraela bile hendikepirane, jer su bile naučene na punu podršku RV. Iz primenjenih načina manevra avijacijom i masovne upotrebe ubojnih sredstava, pri napadu na RJ PVO, vidi se da su Izraelci masovno koristili iskustvo iz poslednjeg perioda rata u Vijetnamu, kada su Amerikanci postizali značajne uspehe. Međutim, efikasna PVO Egipta, smanjila je okvire efikasne upotrebe i uloge RV Izraela.
RASPORED PVO JEDINICA EGIPTA
Opšti raspored RJ PVO Egipta pokrivao je i glavnu grupaciju aerodroma uz Nil i zapadnije od njega. Na primer, pravac Ismailija – Kairo branile su dve brigade RJ PVO opremljene RS SA-75Mk dvina/ S-75M volhov (SAM-2) i S-125 neva (SAM-3) i jedan divizion opremljen RS 2K-12 kub (SAM-6) s 26 vatrenih položaja po dubini. U skladu s takvim grupisanjem RJ PVO i načinom upotrebe lovačke avijacije razvijena je i mreža VOJ i VOSt od Sueckog kanala u dubini, i to VOJ u dve i VOSt u tri linije.
Lovačka avijacija vodila je borbu pretežno na malim visinama, gde su osnovna sredstva PVO bili PAA oruđa 20, 23 i 30 mm. Skoro sva navođenja vršena su sa zemlje, a vršila ih je služba vazdušnog osmatranja i navođenja. U toku dana izvršavana su 1-2 izlaza (poletanja) lovačke avijacije. Pri zaštiti aerodroma uvođenje lovačke avijacije u borbu bilo je najranije na 20 a najkasnije na 4 km od aerodroma.
Po rezultatima dejstva, RJ PVO ocenjene su kao visoko efikasne, s tim što je po ocenama Komande PVO Egipta najefikasniji bio raketni sistem 2K-12 kub, a zatim S-125 neva. Nema pouzdanih podataka o broju lansiranih raketa po svakom RS i oborenom avionu (prema nekim podacima ta brojka se kreće od 4 do 6 raketa po avionu).
Sadejstvo s lakim prenosnim raketnim sistemima nije dobro funkcionisalo, pa je oboren veliki broj sopstvenih aviona. Za RV Izraela podjednako iznenađenje je predstavljalo lansiranje u snopu do sedam IC raketa tipa 9M-32 strela-2, što je u velikoj meri pariralo „odvođenju“ rakete od aviona uz pomoć IC mamaca.
ODNOS VAZDUHOPLOVNIH SNAGA SUKOBLJENIH STRANA
Brojno stanje RV i PVO sukobljenih strana pred sam rat je bilo sledeće:
Egipat je kao najopasniji protivnik Izraela raspolagao sa 220 lovaca MiG-21, 60 MiG-19S, 200 MiG-17, 120 SU-7B, 18 strategijskih bombardera TU-16, 10 lakih bombardera IL-28, 50 transportnih aviona IL-14 i AN-12 i 140 helikoptera Mi-1, Mi-4, Mi-6 i Mi-8. Snage PVO su raspolagale sa 20 baterija RS SA-75Mk dvina i S-75M volhov, 85 baterija RS S-125 neva i 40 baterija RS 2K-12 kub. Pored toga tu je bilo prisutno i oko 1300 protivavionskih topova od čega 800 samohodnih ZSU-23/4 šiljka i vučnih topova 23 mm ZU-23 i oko 500 topova kalibra 57 mm kako vučnih, tako i samohodnih ASU-57/2. Kao dopuna svemu bilo je i stotinjak lako prenosnih raketnih lansera raketa Z-V 9M-32 strela-2.
Sirija je raspolagala sa 200 lovaca tipa MiG-21, 40 MiG-19, 80 MiG-17, 80 SU-7BM i 36 helikoptera Mi-4, Mi-6 i Mi-8. Neposredno pred rat Sirija je primila od SSSR i 16 novih jurišnika tipa SU-20 koje nije upotrebila u ratu. A neposredno pred kraj rata dobiće i tada najmodernije lovce tipa MiG-23M i MS ukupno 4 aviona. Avioni MiG-23 će se sukobiti sa RV Izraela tek 1982. godine. Od RS Sirija je raspolagala s 20 baterija RS SA-75Mk dvina i S-75M volhov, sa 17 baterija RS S-125 neva i 32 baterije RS 2K-12 kub. Tu je bilo i oko 900 protivavionskih topova od čega 160 samohodnih ZSU-23/4 šiljka, 260 ZU-23 i 300 kalibra 57 mm. Pored toga Sirijci su imali i RS Z-V 9M-32 strela-2.
Kao saveznici Egiptu i Siriji u ratu su učestvovali Alžir sa tri eskadrile aviona i to po jednom MiG-17, SU-7B i MiG-21F-13 i Libija sa 48 svojih aviona miraž-V (Mirage-V) na strani Egipta. Irak je učestvovao u ratu sa sirijske strane. On je sa svojim eskadrilama u kojima su leteli avioni hanter i MiG-21 aktivno učestvovao u borbama. Prema nekim podacima angažovano je više od 60 aviona (po nekim 73 aviona).
Iračani su neposredno pred rat dobili nove bombardere tipa TU-22, koje nisu upotrebili u ratu. Alžirci su bili angažovani isključivo kao zaštita glavnom gradu Egipta Kairu i delimično su leteli iznad Sueckog kanala.
Izrael je u rat ušao sa 130 lovaca F-4 fantom-II, 160 jurišnika A-4 skajhok (A-4 Skyhawk), 60 aviona miraž-III (većina proizvedeni u Izraelu pod oznakom nešer), 50 super misteri B-2 (Super Mystere B-2), 60 aviona misteri-IV i uragan, 10 vautour, 6 izviđača RF-4, 50 transportnih aviona C-47, noratlas, C-97 i C-130 herkul (C-130 Hercules), 12 helikoptera super frelon, 8 CH-53, 25 AB-205 i 20 aluet. Pored toga, u PVO Izrael je imao 12 baterija RS MIM-23 houk (MIM-23 HAWK) i oko 1000 protivavionskih topova 20, 30 i 40 mm.
RATNIK IZ SENKE
Do izbijanja otvorenog sukoba sa Izraelom oktobra 1973. godine, Sovjeti su Egiptu isporučili oko 40 baterija raketnog sistema Kub/Kvadrat koji je na zapadu označen kao SAM-6 Gainful. One su po pravili bile raspoređene u raketne jedinice PVO (RJ PVO) Armije Egipta. U egipatskoj vojsci PVO je zaseban, četvrti vid oružanih snaga koji je zadužen za protivvazdušnu odbranu teritorije i trupa u Egiptu.
Raketni divizioni sistema Kub/Kvadrat u egipatskoj vojsci bili su samostalni i direktno su potpadali pod komandu Komande PVO. Kako se PVO u Egiptu kao poseban vid vojske delila na teritorijalnu i trupnu, Kub je bio u sastavu trupne PVO zajedno sa samohodnim protivavionskim topovima ZSU-23/4 Šiljka. Samostalni raketni divizioni Kub imali su između tri i četiri baterije u svom sastavu.
Deo baterija Kub bio je raspoređen kao zaštita važnih objekata u Egiptu, deo je bio u sistemu PVO na Sinaju a deo u sistemu trupne PVO Druge i Treće armije KoV Egipta.
Sistem PVO Egipta razvijen je bio po celoj dubini i njime su, sem oružanih snaga na bojištu, bili obuhvaćeni i važni objekti u dubini teritorije.
U tom sistemu bile su izražene dve osnovne komponente: snažna neposredna zaštita dela borbenog poretka na frontu i u dubini u sklopu PVO trupa – sa samohodnim protivavionskim topovima (SPAT) ZSU-23/4 Šiljka, RS Kub i lakim prenosnim raketnim sistemima (LPRS) 9M-32 Strela-2, i PVO po prostoru u sklopu PVO teritorije – sa lovačkom avijacijom i RS Dvina, Desna, Volhov i Neva.
Sirija je raspolagala sa 32 baterija RS Kub, ona je slično organizovala raspored snaga kao i Egipat, stim što je njeno težište bilo odbrana zone glavnog grada Damaska, dela granice sa Libanom i Golanska visoravan.
Egipat je u zoni Sueckog kanala, delti reke Nil i rejonu glavnog grada Kairo organizovao PVO kombinovano u vidu pojasa i neposredne PVO pojedinih važnijih objekata poput Port Saida, Aleksandrije i Kaira. U sklopu raketne PVO bile su tri uzastopne linije vatrenih položaja (VP). Prva se protezala na dubini od 8-15 km, druga na 15-30 km i treća na 30-35 km iza Kanala. Međusobno rastojanje i odstojanje između VP raketnih diviziona (baterija) iznosilo je u proseku 8-15 km, čime je stvorena višeslojna raketna vatra (3-4 sloja) na svakoj tački, odnosno iznad svakog VP raketnog diviziona (baterije).
Ovako grupisanje i postrojavanje RJ PVO obezbedilo je snažnu neposrednu zaštitu grupacija KoV u zoni Kanala i istočno na dubini do 15 km. Egipat je tu rasporedio tri diviziona sa po četiri baterije RS Kub, uz ostale RJ PVO.
PVO na sirijskom frontu bila je organizovana slično i obezbeđivala je neposrednu zaštitu snaga KoV na Golanskom frontu, rejonu Damaska i na više aerodroma koji su se nalazili u ovom rejonu. Sirija je ovde pored ostalih RS PVO rasporedila i četiri samostalna raketna diviziona sa po četiri raketne baterije sistema Kub.
Vatreni položaj raketnog sistema Kub uređivani su tako, što su na njima izgrađeni armirano-betonski zakloni i za vozila – lansirne rampe (LR), koje se nalaze u skloništima i kad se ne dejstvuje. Vozila LR izlaze iz zaklona samo za vreme gađanja na izgrađenu platformu sa grudobranom, a po završenom gađanju i postavljanju novih raketa ponovo se vraćaju u sklonište.
U blizini osnovnih VP izgrađena su po 2-3 rezervna VP, odnosno lažna VP na kojima su razmeštene makete raketnih sredstava, koje služe za obmanjivanje a u slučaju potrebe i za manevar i posedanje stvarnih jedinica.
Maskiranje VP maskirnim sredstvima bilo je delimično, ali često na signal o pojavi i naletu avijacije protivnika, vršeno je zadimljivanje celih VP pomoću dimnih generatora i kutija. Priprema za izvršenje gađanja RS Kub iznosila je svega pet minuta, dok je za sistem Neva to vreme iznosilo dva sata i deset minuta.
Problem sadejstva jedinica tokom rata bila je ozbiljan problem, tako da jedinice PVO nisu često pratile uspešan manevar KoV. Tako su prva remeštanja baterija Kub, koja su inače samohodna sredstva, izvršena tek posle 48 časova nakon što su jedinice KoV uspešno forsirale zonu Kanala. U nekim jedinicama sredstva uopšte nisu pomerana tokom trajanja rata.
Nastavak sledi
Za izradu članka korišćen tekst u rukopisu, Danko Borojević, Dragi Ivić, Raj i pakao obećane zemlje, 2010. godine.
Danko Borojević, Dragi Ivić, Ratna krila Mojsijevih sinova, 2010. godine.
Generalštab JNA I uprava, interno, Četvrti arapsko-izraelski rat Oktobar 1973, Vojna štamparija, Beograd, 1974.
Danko Borojević, Dragi Ivić, Željko Ubović, Zoran Vukosavljević, Nebeski štit sa zemlje, samohodni raketni sistem 2K12 Kub-M/Kvadrat, Ruma, 2020.