28. februara 1991. godine okončana je vojna operacija poznata kao „Desert Storm“ – Pustinjska oluja, kratak ali intenzivan rat koji je trajno izmenio bezbednosnu arhitekturu Bliskog istoka i postavio temelje američke dominacije u posthladnoratovskoj eri.
Samo sto sati kopnene ofanzive bilo je dovoljno da koalicija predvođena Sjedinjenim Državama razbije iračke snage i oslobodi Kuvajt, ali posledice tog sukoba osećaju se i više od tri decenije kasnije.
Od invazije na Kuvajt do globalne koalicije
Sve je započelo 2. avgusta 1990. godine, kada su snage Sadama Huseina izvršile invaziju na Kuvajt, optužujući tu zemlju za ekonomski rat i nelegalno crpljenje nafte. Međunarodna zajednica je reagovala brzo i oštro. Savet bezbednosti UN uveo je sankcije, a Vašington je pokrenuo operaciju „Desert Shield“, masovno raspoređujući trupe u Saudijskoj Arabiji kako bi sprečio dalje iračko napredovanje.
Formirana je široka koalicija od više od trideset država, uključujući Ujedinjeno Kraljevstvo, Francusku, Egipat i Saudijsku Arabiju. Po prvi put nakon Hladnog rata, Sjedinjene Države su nastupile kao nesporni globalni lider, uz podršku i odobrenje UN.
Vazdušni rat bez presedana
Operacija „Desert Storm“ zvanično je započela 17. januara 1991. godine masovnim vazdušnim udarima na iračke vojne i infrastrukturne ciljeve. To je bio prvi veliki rat u kojem su u punom kapacitetu upotrebljene stelt letelice kao što je F-117 Nighthawk, kao i krstareće rakete Tomahawk lansirane sa brodova i podmornica.
Satelitsko navođenje, precizna municija i dominacija u elektronskom ratovanju omogućili su koaliciji da sistematski uništi iračku PVO, komandne centre i logističke kapacitete. Televizijski prenosi „pametnih bombi“ koje pogađaju ciljeve u Bagdadu uživo stvorili su sliku tehnološki superiornog ratovanja, što je duboko uticalo na percepciju modernih sukoba.
Sto sati kopnene ofanzive
Kopnena operacija počela je 24. februara 1991. godine. Za manje od četiri dana koalicione snage su razbile iračku odbranu u Kuvajtu i južnom Iraku. Manevar poznat kao „levi kuka“, duboki oklopni prodor kroz pustinju, izveo je iračke snage iz ravnoteže i doveo do njihovog brzog kolapsa.
Iračka Republikanska garda, smatrana elitnom formacijom, pretrpela je teške gubitke. Povlačenje iračkih trupa pratio je haos na „autoputu smrti“ između Kuvajta i Basre, gde su uništeni brojni konvoji vojne tehnike.
Predsednik SAD Džordž H. V. Buš objavio je 28. februara prekid vatre, nakon što je Kuvajt oslobođen.
Rat koji je promenio pravila
Pustinjska oluja je označila početak nove faze američke vojne strategije. Demonstrirana je sposobnost brzog projektovanja sile na velikoj udaljenosti, uz tehnološku nadmoć i ograničene sopstvene gubitke. Taj model postao je šablon za kasnije intervencije, uključujući operacije na Balkanu i invaziju na Irak 2003. godine.
Istovremeno, odluka da se Sadam Husein ostavi na vlasti, uz stroge sankcije i zone zabrane leta, stvorila je uslove za dugotrajnu nestabilnost. Irak je ostao pod sankcijama čitavu deceniju, a region je postepeno ulazio u novi ciklus konfrontacija.
Nasleđe tri decenije kasnije
Trideset pet godina kasnije, istorijska paralela deluje upadljivo. Amerika je ponovo u punom naletu na Bliskom istoku, sa masovnim vazdušnim i raketnim udarima, angažovanjem regionalnih saveznika i širenjem fronta od Persijskog zaliva do istočnog Mediterana. Kao i 1991, Vašington nastupa sa pozicije vojne nadmoći i koalicione snage, ali u daleko složenijem geopolitičkom okruženju, gde region više nije jednopolaran i gde posledice svake eskalacije mogu biti daleko šire.
Godišnjica kraja „Desert Storm“ zato nije samo podsetnik na pobedu koalicije u Kuvajtu, već i na početak duge ere američkog vojnog angažmana u regionu. Od 1991. do danas, Bliski istok ostaje prostor u kojem se prepliću globalne strategije, regionalne ambicije i nerešena pitanja koja su delom nastala upravo u senci Pustinske oluje.
Regionalna ravnoteža snaga, pitanje iračkog režima, i rastuća uloga Irana kao regionalne sile – sve su to procesi koji su delom oblikovali upravo događaji iz 1991. godine.
Pustinjska oluja ostala je simbol rata nove generacije, ali i uvod u eru dugotrajnih bliskoistočnih konflikata koji i danas određuju globalnu bezbednosnu scenu.