Piše: Danko Borojević
Na Zemlji postoji mnogo neuralgičnih tačaka, onih mesta (teritorija, pravaca) koja su večita tema istoričara, stratega i naučnika svih vrsta. Na njihovu crnu slavu koja traje vekovima na specifičan, sumoran način, ponosni su i ljudi koji tamo žive, pa se i oko te sprege spredaju mitovi, legende i zablude, mešajući se s istinom. Mnogi pri tom svojataju nepriznate vrednosti svog geostrateškog položaja, uzimajući slavu koja im ne pripada. Srbi sebe hvalisavo smatraju pupkom sveta i najvažnijom geostrateškom tačkom Evrope; to isto za sebe, verovatno, kažu Iračani. Šta o sebi misle stanovnici Paname ili Kube, Giblartara, Zlatnog roga, možemo slutiti. Međutim, stanovnici Bliskog istoka, a posebno Izraela i njegovog okruženja, stvarno mogu da kažu, da ustvrde kako na vrelom pesku Obećane zemlje nikada za ova dva i po milenijuma nije bilo dosadno. Pogledajmo, ukratko, kako se dogodio apsurd da Obećana, rajska, zemlja bude izvor paklenih muka i stradanja svima onima koji su namerili da na njoj i od nje žive.
OBEĆANA ZEMLJA KAO VEČITO ŽARIŠTE, ILI RAJSKI VRT KAO PREDVORJE PAKLA
Na područje današnjeg Levanta, Jevreji su stigli oko 1400 godine pre nove ere i tu su zemlju nazvali Kanan. U doba velike gladi sele se u severni Egipat gde padaju u egipatsko ropstvo. Godine 1235. pod vođstvom Mojsija odlaze iz Egipta da bi se spasili od ropstva i u Kanan stižu predvođeni Jošuom, pri tom ratujući protiv starosedelaca.
Najvažniji jevrejski kralj, Solomon podiže na brdu Sion (Cion) jerusalimski hram. U vekovima koji su sledili, Jevreji prolaze kroz neprekidne borbe, sukobe (spoljne i unutrašnje) i izbeglištva. U sedmom veku Arapi potiskuju Vizantiju iz Palestine i dopuštaju Jevrejima povratak na ognjišta. Tokom vladavine islama Arapi prvi put postaju većinsko stanovništvo, no ni tu se ne završava lista gospodara kojima su Jevreji bili potčinjeni jer tom teritorijom kasnije vladaju sultani Otomanskog carstva i Velika Britanija. Već tokom XIX veka dolazi do povećanih migracijskih tokova.
Pred početak Prvog svetskog rata područje je podeljeno na nekoliko osmanlijskih sandžaka sa oko 700.000 stanovnika, od čega su preko 90% činili Arapi. Počinje da se nazire arhitektura neuralgične tačke koja je napravljena u skladu sa kolonizatorskom strategijom ”izlaska kroz vrata i ulaska kroz prozor”.
Godine 1947. rezolucijom Ujedinjenih nacija područje Palestine podeljeno je na arapsku i jevrejsku državu, a Jerusalim je zamišljen kao grad sa međunarodnom upravom. Jevreji su tu odluku, razume se, prihvatili, a Arapi su je rezolutno odbacili. Velika Britanija postaje mandatar sa zadatkom osnivanja novog jevrejskog nacionalnog doma. Stalnim naseljavanjem Jevreji od 11% u 1922. godini narastaju na 30% u 1942. godini. Model koji je primenjen na plemenu Tuareg (saharski narod lenjirom podeljen da živi u pet država) ili na Kurdima, primenjen je i ovde. Britanija odvaja većinu teritorija mandatne Palestine i na tom prostoru godine 1949. osniva Transjordaniju (Cisjordaniju), današnju Zapadnu obalu. Novonastala teritorija odmah menja ime u Jordan.
Nepobitna je činjenica da je stvaranje izraelske države i pobuđivanje palestinskog pitanja problem koji se može pratiti još iz biblijskih dana. Isto tako jeste činjenica da su najmoćnije kolonijalne zemlje, eksponirane najviše kroz Veliku Britaniju, smišljeno ”rešile” problem tako što su ponudile – veštačku podelu . Ona je ozvaničila zatečeno stanje na najgori mogući način. Snagom oružja i rasporedom moći posle Drugog svetskog rata, Bliski istok je ozvaničio neuralgiju i formalno-pravno. Nastale su države bez prirodnih granica, bez pouzdane sadašnjosti, uz neizvesnu budućnost. Tako se dogodilo da tada tri miliona tvrdoglavih Izraelaca (danas ih ima više) iritira oko 300 milona isto tako tvrdoglavih Arapa, pri čemu Izrael stoji obema nogama iza leđa svojih moćnih patrona.
Na fonu krvavih istorijskih neslaganja kultura i umetnost su našli svoj deo kolača. Sticaj okolnosti je takav da se gotovo svaka stranica Staroga zaveta može upotrebiti kao odličan literarni, dramski, muzički i filmski predložak, pri čemu joj likovnost nikada nije nedostajala. Drama dva naroda, osuđenih da žive jedni pored drugih (a ponekad i jedni s drugima) tako je bila i ostala inspiracija umetnicima svih vrsta. Od ”Jude Ben Hura”, šablonizovanog, prigodnog filma, preko romana mnogih savremenih pisaca (istaknimo posebno Leona Urisa), pa do sakralnih likovnih motiva, sve je učinjeno da se sudbina naroda Izrailja predstavi žrtveničkom, a Arapa osvajačkom. Čak je i popularno takmičenje ”Eurosong” (kod nas nazvano ”Evrovizija”) iskorišćeno u te svrhe. Niko se, odavno, ne pita šta na takmičenju evropskih zemalja (ili u evropskim sportskim kupovima) traži predstavnik Izraela, azijska država. Pošto su ovi redovi samo delić ogromne istorije odnosa Arapa i Jevreja, jasno je da se ovo područje može s pravom smatrati najkriznijom svetskom tačkom, mestom s koga stvarno može započeti ”Sudnji dan”, kako se, inače, zove jedan od najpopularnijih romana pomenutog Leona Urisa.
POVRATAK U PALESTINU
Veza Jevreja rasutih po svetu s Palestinom održavala se neprestano običajima i religijom. Jevreji su u svim zemljama i u svim vremenima nastavili moliti Boga da kiša pada u godišnje doba povoljno za Palestinu. Iako su vinogradi prestali postojati, večni zakon nalagao je jevrejskoj deci da slave berbe grožđa u Palestini. Jevreji u izbeglištvu pokušavali su u svakom veku da se vrate u Palestinu. Njihov pozdrav vekovima je bio “Dogodine u Jerusalimu”.
Doktor Teodor Hercl svojom knjigom “Hebrejska država” i osnivanjem Prvog svetskog cionističkog kiongresa, u Bazelu 1897. godine, ponovo budi nadu.Na tom kongresu, Jevreji okupljeni iz celog sveta, doneli su odluku da se u Palestini stvori “ognjište za jevrejski narod zagarantovano zakonom”. Delegati su izabrali međunarodni izvršni organ, osnovali hebrejski nacionalni fond i banku za kupovinu zemljišta. Ustanovljena je i zastava (plava Davidova zvezda, na beloj podlozi) i hebrejska pesma Nada (Hatikva) kao nacionalna himna.
Tako su postavljeni temelji moderne države Izrael. Na otkupljenoj zemlji isušuju se močvare i grade naselja (jisuvi). Za ovakve poduhvate regrutuju se dobrovoljci, radno sposobni muškarci koji u prvoj fazi radeći teške poslove pripremaju teren za dolazak članova porodice.
NAORUŽAVANJE JEVREJA I BRITANSKE SPLETKE OKO SVETE ZEMLJE
U to vreme domaće, arapsko stanovništvo pruža otpor ilegalnom useljavanju Jevreja pa se Jevreji naoružavaju i osnivaju prve poluvojne organizacije radi zaštite stanovništva i njihove imovine.
Tako je 1909. godine osnovan “Čuvar” (Hashomer) koji je formirao kampove za obuku ljudstva. Oružje se nabavljalo ilegalnim kanalima iz istočnoevropskih zemalja (Rusija, Poljska….). Čuvar obezbeđuje radove u novim nasljima i štite doseljenike od upada Arapa taktikom – “ograda i stražarnica”.
Tokom Prvog svetskog rata Jevreji formiraju svoju “legiju” koja je poznata kao Zion Mule Corps, jedinicu koja će sa 5.000 dobrovoljaca učestvovati u borbama kod Galipolja, boreći se na strani saveznika pod vlastitom zastavom.
Grupa arapskih mladih studenata, 1916. godine osniva organizaciju Al-Fatat (mlade devojke) sa namerom da se oslobode od turske vlasti, čime je napravljen ptrvi korak ka preporodu arapskog nacionalizma.
Kako bi pokrenula Arape na pobunu protiv Osmanskog carstva, Velika Britanija se obavezala da će podržati arapske teritorijalne zahteve prilikom osnivanja velike nezavisne države. Međutim, Britanci istovremeno potpisuju tajni ugovor sa Francuzima, koji je poznat kao Sajks-Piko Sporazum (Sykes–Picot Agreement), koji i sa njima dele upravo one teritorije koje su obećali Arapima.
Dodatnu zabunu unosi Balforova dejklaracija (Balfour Declaration) u kojoj se, sada Jevrejima obećava povratak u “Svetu zemlju”, tačnije one iste teritorije obećane Arapima, a potajno podeljene sa Francuzima.
Istina, Balfor piše: “da se ne bi smelo dpgoditi ništa što bi bilo štetno za građanska i religiozna prava stanovnika Palestine koji nisu Jevreji”. Tih stanovnika bila je tada deset puta više od izabranog naroda, a Palestina je Arapima (rođacima Jevreja, koji imaju istog plemenskog oca Avrama) bila isto tako sveta kao i Jevrejima.
Međutim, Balforova deklaracija, koja je i danas kamen spoticanja u odnosima Izraelaca i Palestinaca, bila je samo predigra vojne intervencije.U decembru 1917. godine, Britanci zauzimaju Jerusalim i završava se 400-godišnja vladavina Turaka. Sledećih 30 godina, pet meseci i četiri dana Velika Britanija će odlučivati o sudbini Palestine.
Već 1920. godine, Jevreji formiraju Haganu (Haganah), poluvojnu, ilegalnu organizaciju iz koje će nastati Oružane snage Države Izrael, tačnije Izraelske odbrambene snage ili Cahal (Tsaal). Zatim se formiraju i druge oružane formacije, kao što su “Borci za slobodu Izraela” (Lohamei Herut Israel) a koja će u istoriju ući kao Sterngang (Stern Gang), Irgun Zvai Leumi, vojna nacionalna organizacija i druge.
S druge strane, Britanci te 1920. godine osnivaju Arapsku legiju radi zaštite svojih naftovoda u Iraku. Ova formacija brojala je od 1.200 do 6.000 disciplinovanih i dobro obučenih bivših turskih oficira i bila je elitna jedinica u tom regionu. Ona će kasnije izrasti u Oružane snage Kraljevine Jordan (po sticanju nezavisnosti 25. maja 1945. godine).
Nastavak sledi
RAJ I PAKAO OBEĆANE ZEMLJE: “RAĐANJE IZRAELA”
Za izradu teksta korišćen tekst u rukopisu: Danko Borojević, Dragi Ivić, RAJ I PAKAO OBEĆANE ZEMLJE, Obećana zemlja kao večito žarište, ili: rajski vrt kao predvorje pakla, Istorijski, društveni i kulturološki osvrt