Lični osvrt, Piše: Danko Borojević
Borbe kod Kozarske Dubice tog 18. septembra, bile su veoma teške. Glavne borbe s borcima VRS u tom rejonu, vodile su hrvatske snage iz sastava ZP Bjelovar.
ZBORNO PODRUČJE BJELOVAR KREĆE U NAPAD
Po dobijanju naređenja za pripremu, komandant bataljonske grupe 125. domobranske pukovnije odmah je naredio dovođenje snaga u punu borbenu gotovost i pripremu za napad. Inženjerijskom vodu naređeno je da pripremi sredstva za nasilni prelazak reke Save.
Naređenje za napad komandanta ZP Bjelovar, Komanda borbene grupe 125. domobranske pukovnije primilo je oko 07:00 časova 18. septembra 1995. godine. Na osnovu ovog naređenja, urađena su naređenja za niže jedince. Naređenje nije predviđalo
mobilizaciju novih vojnih obveznika, već izvršenje operacije s ljudstvom koje je bataljonska grupa pukovnije imala, a to je bilo 800 ljudi.
Posle stavljanja u najveći stepen borbene gotovosti, Komanda grupe obavestila je Komandu ZP da „dinamika nasilnog prelaza reke Save neće biti na zadovoljavajućem nivou zbog nedostatka dovoljnog broja odgovarajućih desantnih čamaca sa vanbrodskim motorima“. Od ZP, tačnije, 34. inženjerijskog bataljona dobijen je
samo jedan desantni čamac sa vanbrodskim motorom, a dva su osigurana iz drugih izvora.
U bataljonskoj grupi 52. domobranske pukovnije, pripremno naređenje dobijeno je u 21:40 časova 17. septembra 1995. godine, posle čega je ljudstvo povučeno s odmora u mesto razmeštaja.
Izviđački vod poslat je da istraži „moguće mesto forsiranja reke Save“. Osigurano je i pripremljeno pet gumenih čamaca za prevoz ljudstva i četiri motora. Jedinica je u 06:00 časova 18. septembra, bila spremna za izvršenje zadatka. Na licu mesta imala je 725 pripadnika.
Naređenje za napad urađeno je 18. septembra 1995. godine, uoči samog napada. Za prelaz je određen 1. pešadijski bataljon sa izviđačkim vodom. Za podršku je bila zadužena artiljerijska grupa pukovnije sastavljena od artiljerijsko-raketnog diviziona i baterije minobacača 120 mm s vatrenih položaja u području šume Suša-Polja Seča. U analizi operacije navedeno je da su sve „potrebne pripreme jedinica vršene u pokretu. Organizovana je grupa za organizovanje mesta nasilnog prelaska, oformljena je interventna jedinica te po nižim jedinicama razrađen plan prelaska po grupama“.
Da doveze potrebnu municiju iz skladišta u Bjelovaru i Križevcima, pukovnija je morala mobilisati odgovarajuća vozila od daruvarskih preduzeća. Od 34. inženjerijskog bataljona dobijeno je pet čamaca i četiri vanbrodska motora.
Proverom je utvrđeno da ni jedan motor nije ispravan. Do početka napada u 34. inženjerijskom bataljonu dva motora su popravljena a dva su nabavljena iz privatnih izvora.
Do 09:00 časova 18. septembra 34. inženjerijski bataljon formirao je dve privremene grupe, svaka u jačini voda. Jedna grupa imala je zadatak zaprečavanja saobraćajnice Bosanska Gradiška/Orahovo i praćenja nastupanja borbenog poretka 52. domobranske
pukovnije. Druga grupa formirana je za održavanje dva skelska mesta prelaza. U rezervi je ostavljen pionirski vod za zadatkom razminiranja na glavnom pravcu napada. Za formiranje skelskog mesta prelaza, bataljon je ojačan s pontonirskim i amfibijskim sredstvima od kojih su najvažnija bila dva remorkera i jedan amfibijski transporter PTS-M iz sastava 33. inženjerijske brigade. Ova su
ojačanja stigla oko podne 18. septembra i odmah su raspoređena u šumi u selu Bročice, s izuzetkom amfibijskog transportera koji je raspoređen u šumariju Jasenovac. Prema naređenju za napad, bataljon je s pet desantnih čamaca i četiri vanbrodska motora ojačao bataljonsku grupu 52. domobranske pukovnije, a s jedinim čamcem i jednim vanbrodskim motorom bataljonsku grupu 125. domobranske pukovnije, što je bilo odstupanje u odnosu na naređenje.
Za komandovanje operacijom u Novskoj je u 07:45 časova 18. septembra 1995. godine, uspostavljeno izdvojeno komandno mesto ZP Bjelovar. Da bi se očuvala tajnost napada komandant ZP zabranio je podređenima sve kontakte s domaćim ili stranim
novinarima, kao i drugim osobama u cilju davanja službenih ili neslužbenih izjava. Izjava se mogla dati isključivo uz saglasnost Političke uprave Ministarstva odbrane i GS HV.
Od 09:45 do 10:00 časova komandanti i zamenici komandanata potčinjenih jedinica određenih za napad, referisali su komandantu ZP Bjelovar o gotovosti za napad. Iz Nove Gradiške je stigla obavest komandanta 121. domobranske pukovnije, da je jedan
bataljon izvučen s državne granice i stavljen u rezervu, te da je jedinica spremna za marš. Posle toga je GS HV obavešten da su snage predviđene za upotrebu spremne, ali da problem stvaran nedostatak desantnih sredstava, visok vodostaj, brzina i plutanje drvenih i drugih materijala po površini Save. Reka je uz to počela plaviti liniju od međustrugova do sela Jablanca. U vreme slanja izveštaja sredstva za desantiranje iz 33. inženjerijske brigade još nisu bila stigla.
Signal za napad Komanda ZP Bjelovar dobilo je od GS HV u 10:30 časova, te ga je u roku od desetak minuta prenela na potčinjene jedinice. Artiljerijska priprema napada počela je u 12:00 časova, bila je usmerena po prednjem kraju i manjoj dubini srpske obrambene linije, „nastojeći na taj način omekšati njegovu dubinu“.
Prvi pokušaj prelaska reke Save pokazao je da su za razliku od stanja tokom operacije „Oluja“ srpske snage kvalitetno uredile odbranu reke Save. Bataljonska grupa 125. domobranske pukovnije u 15:10 časova krenula je u nasilan prelazak reke u rejonu sela Košutarice, što je u odnosu na naređenje bilo odstupanje.
Iznenađenje je izostalo što se videlo kada je desantirana grupa prešla 2/3 reke, nakon čega je „vrlo jakom streljačkom vatrom sa same obale reke i minobacačkom vatrom na prilazima reci i samom selu“ grupa prisiljena na izvlačenje pri čemu je poginuo jedan vojnik, a ranjena dva oficira (časnika). Posle ovog pokušaja odlučeno je da se prelaz Save u području Košutarica više ne pokušava.
U međuvremenu, prelaz je pokušala izvršiti i bataljonska grupa 52. domobranske pukovnije, nizvodno od Jasenovca u širem području sela Jablanca. Pokušaj grupe da pređe Savu nije uspeo. Jedini mogući prelaz kod sela Jablanac bio je pod stalnom minobacačkom vatrom srpskih snaga koje je bataljonska grupa nastojala neutralisati jer je to bio preduslov za nasilan prelazak Save.
Jedinica je u nekoliko navrata pokušavala izvršiti nasilan prelazak, „ali je već pri samom ukrcavanju u desantna sredstva (čamce) vraćena uz vrlo jaku neprijateljsku streljačku vatru, delovanje minobacačke vatre i snajperista“.
U tim pokušajima poginuo je komandir protivoklopnog voda 1. bataljona. Četiri čamca su stradala od vatre sa položaja VRS, čime je jedinica ostala bez sredstava za prelaz Save. Padom noći vatra artiljerije VRS nije prestala. U noći 18. septembra 1995. godine, srpska artiljerija je delovala po područjima Novske i Kutine. Na područje Novske ispaljene su tri a na područje Kutine dve granate. Nekoliko projektila ispaljeno je i po širem području Nove Gradiške.
Prvi pokušaj prelaska reke tako je završio s neuspehom na oba pravca. Kao pojačanje za novi pokušaj doveden je ojačani bataljon 121. domobranske pukovnije. Njemu je komandant ZP Bjelovar u 14:25 časova naredio da dođe u selo Bročice (južno za dva kilometra) i razmesti se u šumu ispred kanala Veliki Strug. Po dolasku, da izvidi područje Jasenovca i stupi u vezu sa komandantom 125. domobranske pukovnije.
Naređenje je hitno realizovano. U Novoj Gradišci je formirana bataljonska grupa koja se sastojala od operativnog tima komande pukovnije, izviđačkog voda, pionirske desetine inženjerijskog voda, desetine PVO, desetine veze, 1. pešadijskog bataljona,
baterije (bitnice) minobacača 120 mm, baterije protivoklopnih topova 76 mm, voda višecevnih lansera raketa RAK-12, sveukupno 394 vojnika. Grupa je stigla u područje sela Bročice i razmeštena je u šumu ispred kanala Veliki Strug. Artiljerija pukovnije zaposela je vatrene položaje u širem području Jasenovca.
Izvršeno je komandantsko izviđanje na pravcu delovanja a popodne je izvršeno i u očekujućem rejonu, tokom priprema i uvezivanja jedinica.
OTPOR VRS U KOZARSKOJ DUBICI
Udarna pesnica HV tokom napada na Kozarsku Dubicu, bio je 1. bataljon 2. gbr. U 10:45 časova sa hrvatske strane otvorena je snažna artiljerijska vatra, po celoj teritoriji opštine Kozarska Dubica. Komanda 11. dubičke lpbr izdala je naređenje, da se protivniku adekvatno odgovori. Posle artiljerijske pripreme, otpočinje desant hrvatskih snaga.
Istovremeno, pripadnici HV u rejonu sela Orahova, Donja Gradina, kao i u rejonu ušća Mlječanice u Unu pokušavaju da forsiraju reke Unu i Savu. Međutim, odgovor jedinica VRS bio je snažan, te protivnik nije uspeo u tim namerama.
U prvom talasu, u rejonu ušća rečice Binjačke u Unu, oko 11:50 časova, iskrcalo se između 40 i 50 pripadnika HV, koji su imali zadatak da onesposobe prvu liniju odbrane i da pripreme teren, te stvore mostobran za uvođenje dodatnih snaga koje su trebale da napreduju u više pravaca.
Glavni pravac prodora trebao je da ide preko komunikacije Kozarska Dubica-Prijedor (Kozarska Dubica-Međuvođe/Mirkovac-Knežica-Prijedor), a sporedni pravac bio je Kozarska Dubica-Novoselci-Međuvođe-Mirkovac-Donji Jelovac. Pomoćni pravci bili su Baćin-Marjanovići-Malo Dvorište, kao i Bjelajci-Prosara-Potkozarje. Namera im je bila da zadatak izvrše preko četiri prelaza: Baćin, Vrioci, fabrika ,,Knežopoljka“, Dubičko polje.
Usled jake artiljerijske i streljačke vatre, koja je otvarana na pripadnike 11. dubičke lpbr, pripadnici 1. bataljona 2. gbr HV neko vreme ostali su neopaženi. Ubrzo po izvršenom desantu, pripadnici HV presekli su magistralni put Kozarska Dubica/Kostajnica. Jedna grupa pripadnika HV kretala se prema fabrici ,,Knežopoljka“ i centru grada, a druga grupa dalje u dubinu prema starom školskom centru. U prvom satu borbenih dejstava, od izviđačko-diverzantske grupe HV stradao je veći broj civila.
Komanda dubičke brigade u 14:08 časova je od komande 7. bataljona dobila informaciju, da je u rejonu fabrike ,,Knežopoljka“ ubačena izviđačko-diverzantska grupa HV.
Jedinicama na terenu, koje su već vodile intenzivnu borbu sa snagama HV, poslane su u pomoć jedinica vojne policije, kao i specijalne snage civilne policije, a iz pravca sela Špilja napredovala je jedna interventna četa. Prvi organizovani otpor hrvatskim snagama, pružen je u rejonu baraka u blizini fabrike ,,Knežopoljka“, kao i u rejonu školskog centra gde su pripadnici HV naišli na pripadnike topovskog voda baterije PVO, koji su zajedno sa drugim vatrenim vodom minobacača od 120 mm stupili u borbu sa protivnikom. Kako su se u rejonu starog školskog centra pripadnici HV, znatno približili pozicijama baterije PVO i minobacačima, borba se isprva vodila streljačkim naoružanjem, da bi se izmeštanjem minobacača i oni aktivno uključili u borbena dejstva.
U 15:35 časova jedinicama na terenu naređeno je da otpočnu čišćenje terena oko fabrike ,,Knežopoljka“ i starog školskog centra, a minobacačkoj bateriji 120 mm da organizuje kružnu odbranu. Načelnik štaba 11. dubičke lpbr tražio je da se sa posavskog ratišta pošalje jedna četa kao ispomoć, a u 16:00 časova OG-10 preko njihovog kurira poslala je zahtev za pojačanje u ljudstvu, kao i jedan tenkovski vod. U 17:10 časova Komanda brigade dobila je od komande 5. bataljona telegram sledeće sadržine: „Odbijen jači napad iz Košutarice, pokušan prelaz, nismo sigurni da nije neko prešao. Tri grupe su okružene i čisti se teren. Linije su stabilne za sada. Nema dejstava. Imamo tri lakše ranjena borca“.
Da je avijacija V i PVO VRS bila aktivna tih dana svedoči i ratni dnevnik dubičke brigade. U 18:50 časova za 18. septembar zapisano je: „Dejstvovala su naša dva aviona po hrvatskim položajima na Dubičkom brdu“.
Za to vreme nastavljene su intenzivne borbe u rejonu fabrike ,,Knežopoljka“. U 17:15 časova komanda brigade od podređenih jedinica na terenu dobila je informacije da su pripadnici brigade zauzeli barake oko fabrike ,,Knežopoljka“, a da je protivnik primećen kako se povlači prema krugu fabrike. U 17:50 stiglo je pojačanje od 200 boraca iz Centra vojnih škola (CVŠ) „Rajko Balać“ iz Banja Luke sa ciljem da se ojača odbrana, izvrši kontraudar i zaposednu prethodni položaji na Uni. Dolaskom bataljona CVŠ stvoreni su uslovi da se pripadnici HV u potpunosti blokiraju što je i urađeno do 20:45 časova. Kako su se sa druge strane nalazile elitne jedinice HV komanda dubičke brigade odlučila je da ostavi jedan uzak prolaz i dozvoli pripadnicima HV izvlačenje preko Une.
U toku noći sa posavskog ratišta stigla je kao ispomoć četa od 84 borca, a iz pravca Prijedora jedan tenk T-55.
Tokom 18. septembra VRS je na prostoru opštine Kozarska Dubica izgubila 25 vojnika, a MUP RS tri pripadnika. Tri pripadnika VRS bila su zarobljena, od kojih je jedan ubijen u zarobljeništvu, jedan je uspeo da pobegne tokom borbi, a jedan je razmenjen 1997. godine.
Nastavak sledi
Za izradu teksta korišćena je sledeća literatura:
Danko Borojević, Dragi Ivić, Vojska Republike Srpske, 12. maj 1992. godine-31. decembar 2005. godine, SRVČ, Beograd, 2014,
Magazin Vidovdan, Danko Borojević, Dragi Ivić, Otrovni ujed šejtanovih mambi, 31. jul 2011,
Danko Borojević, Una-95, odbrana Republike Srpske 1995. godine, autorsko izdanje, Beograd, 2023.
General Janko Bobetko, Sve moje bitke, treće izdanje, vlastita naklada, Zagreb, 1996,
Milan H. Gulić, Poslednji dani Krajine – Republika Srpska Krajina između Bljeska i Oluje, Institut za savremenu istoriju, Beograd, Vojnodelo 2/2007,
Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995,
Holbrook, Richard, Završiti rat, Sarajevo 1998,
Dušan Kukobat, Bojan Dimitrijević, 2. krajiški korpus Vojske Republike Srpske, Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, Banja Luka, 2019.
Dragoslav Ilić, Marko Janković, Milena Mihaljević, Boris Radaković, Predrag Lozo, Mirko Cvijanović, Neđo Malešević, Dušan Pavlović i Jovica Rudić, Republika Srpska u Odbrambeno-otadžbinskom ratu, istorijski pregled, drugo izmenjeno izdanje, Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica, Banja Luka, 2018,
Davor Marijan (Hrvatski institut za povijest, Zagreb UDK 355.42 (497.5-3 Bjelovar) Izvorni znanstveni rad Primljeno: 31. 1. 2008.), Zborno područje Bjelovar u operaciji Una, scrinia slavonica 8 (2008),
Udruga ratnih veterana 2. gardijske brigade, 2. grb Gromovi u akciji „Una-95“, Ponedjeljak, rujan 19th, 2016,
Marko Janković, Dubički 20. vijek, Riznica duhovnog blaga, Banja Luka,
2018,