Piše: Danko Borojević
Ubrzo po dolasku na vlast Hrvatske demokratske zajednice (HDZ) u Hrvatskoj, posle održanih prvih Parlamentarnih višestranačkih izbora april/maj 1990. godine, otpočinju pripreme za osamostaljenje tadašnje Socijalističke Republike Hrvatske (SR Hrvatska) od SFRJ. Odlučeno je da se za taj proces pribegne oružanom sukobu sa JNA.
Prvobitno je pristupljeno formiranju Zbora narodne garde (ZNG) pri MUP Hrvatske, i to polovinom 1990. godine. Zvanično ZNG je formiran nakon što je Hrvatski predsednik Franjo Tuđman potpisao Odluku o ustrojstvu Zbora narodne garde 20. aprila 1991. godine, čime je nastala prva vojska u postjugoslovenskoj Hrvatskoj. Dana 3. novembra 1991. godine ZNG zvanično je preimenovan u Hrvatsku vojsku (HV).
Ova jedinica formirana je u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Hrvatske, a pod komandom Ministarstva odbrane Republike Hrvatske (Ministarstvo obrane Republike Hrvatske – MORH), koje je 21. septembra 1991. formiralo Zbor narodne garde (ZNG).
RV I PVO HRVATSKE 1991-1992. GODINE
Kamen temeljac RV Hrvatske – HRV (Ratno zrakoplovstvo – RZ) bilo je osnivanje vazduhoplovne jedinice pri Komandi ZNG. Osnovna zamisao bila je okupiti pilote i ostale vazduhoplovce koji su napustili JNA, pružiti stručnu pomoć jedinicama ZNG, te stvoriti jedinstven sistem kopnenog osmatranja, javljanja i PVO Hrvatske (protuzračna obrana – PZO).
Od opreme, Hrvatska je raspolagala s nešto privrednih i sportskih aviona koji su Uredbom Vlade Republike Hrvatske od 11. septembra 1991. godine dati na upotrebu Ministarstvu odbrane, odnosno Hrvatskoj vojsci. Od samog početka sukoba sa JNA ZNG je pratio kretanje jedinica JNA iz vazduha i to avionima aero-klubova i privrednog vazduhoplovstva, pod izgovorom protivpožarnog izviđanja za koje se u tim danima još uvek moglo dobiti odobrenje Savezne uprave kontrole letenja (SUKL).
Najznačajnija jedinica u početku sukoba bio je samostalni vazduhoplovni vod Osijek, kojega je 8. oktobra 1991. godine osnovao bivši pilot JNA Marko Živković. Za borbenu upotrebu uređena su četiri aviona AN-2 privredne avijacije. Samostalni vazduhoplovni vod Osijek improvizovanim bombama je izvodio napade na položaje JNA tokom opsade Vukovara.
Zvanično, RV i PVO Hrvatske (Ratno zrakoplovstvo i protuzračna obrana – RZ i PZO) osnovano je 12. oktobra 1991. godine Odlukom predsednika Republike.
Prva borbena dejstva izvodila su se sportskim avionima, koji su bili naoružani sa po osam bombi kalibra tri do četiri kilograma, kućne izrade, ti avioni napadali su s malih visina u sumrak ili noću. Borbeno su dejstvovali i avioni UTVA-75 koji su naoružavani s četiri lansera RRB Osa i raznim bombama. Taktika napada je bila krajnje jednostavna i prilagođena ograničenim mogućnostima ovog aviona. Napadalo se uglavnom noću, s malih visina iz smera koji je naslabije branjen. Jedno od najznačajnijih borbenih dejstava avionima UTVA-75 bio je napad na RTV odašiljač Čelavac koji je tim napadom (delovalo se RRB Osa) bio privremeno onesposobljen. Jedna UTVA-75 je tom prilikom pogođena vatrom iz pešadijskog naoružanja, ali kako nije bilo znatnijih oštećenja piloti su se sigurno vratili sa zadatka.
U cilju prekida noćnih napada GŠ JNA naređuje da se u okolini Vukovara rasporedi RS PVO Kub. Žrtvom ovog sistema 2. decembra 1991. godine postaće AN-2 za čijim su komandama bili Marko Živković i Mirko Vukušić.
Dana 2. jula 1991. godine organizovana je 1. eskadrila lakih borbenih vazduhoplova višestruke namene Čakovec (1. eskadrila lakih borbenih zrakoplova višestruke namjene – 1. elbzvn), što je službeno potvrdio GŠ OSRH (Glavni stožer oružanih snaga RH – GS OSRH) u naređenju od 30. avgusta 1991. godine. Pripadnici eskadrile su bili sportski i profesionalni piloti Aero-kluba Čakovec (AK Čakovec), te profesionalni piloti Privrednog vazduhoplovstva Daruvar i Zagreb. U avgustu 1991. godine glavni zadatak bio im je prihvat i skrivanje sportskih i privrednih vazduhoplova s drugih hrvatskih aerodroma tako da je u jednom trenutku na aerodromu Čakovec bilo smešteno 28 vazduhoplova od kojih je većina ubrzo dobila novu, maskirnu šemu.
Zbog aktivnosti ZNG 12. septembra 1991. godine avioni JNA napadaju varaždinski aerodrom gde su se nalazili avioni AN-2 Privrednog vazduhoplovstva
Osijek. Tom prilikom oštećena su četiri aviona, pa se zbog straha od novih napada odlučuje preostale avione, uz saglasnost mađarskih vlasti, prebaciti u Republiku Mađarsku. Odlukom MORH avioni su umesto u Mađarsku prebačeni u Republiku Sloveniju. Tokom oktobra 1991. godine po naređenju GS OSRH, eskadrila vrši izviđanje povlačenja jedinica i naoružanja JNA iz Hrvatske. U jednom od takvih letova PAT JNA je pogodio dva aviona, od kojih se jedan, UTVA-75, sa 13 pogodaka i težim oštećenjima ipak uspeo vratiti i sigurno prizemljiti.
U avgustu 1992. godine iz Nemačke stiže avion Antonov AN-2 koji ubrzo u zadacima prevoza ranjenika leti i do tri puta dnevno na relaciji Dubrovnik-Split-Zagreb. Krajem 1993. godine samostalno vazduhoplovno odeljenje Split je pripojeno Vazduhoplovnoj bazi Divulje.
Nastaviće se
Za uzradu teksta korišćena je sledeća literatura:
Danko Borojević, Dragi Ivić, Željko Ubović, Vazduhoplovne snage bivših republika SFRJ 1992-2015.